Kollateral Dolaşım Nedir? Kalpte Yan Damarlar Nasıl Gelişir, Kalbi Korur mu?

Kollateral dolaşım nedir? Kalbin kendi yedek yollarıdır: yan damarlar, tıptaki adıyla kollateraller (kolateral damarlar). Kalp damarlarından biri yavaş yavaş daralıp tıkandığında, komşu damarlarla arasındaki ince bağlantılar genişler ve tıkanıklığın ötesine kan taşımaya başlar. Bu yan damarlar kalp krizinde hasarın daha küçük kalmasına katkıda bulunabilir. Ancak çoğu zaman eforda yetersiz kalırlar ve hiçbir zaman tedavinin yerini tutmazlar.

Kollateral dolaşım nedir?

Kalp kası, sağ ve sol olmak üzere iki ana koroner damarla ve onların dallarıyla beslenir. Bu dallar arasında doğuştan gelen, çok ince bağlantılar bulunur. Sağlıklı bir kalpte bu bağlantılar çoğunlukla çok az kan taşır ve anjiyoda genellikle görünmez.

Peki bu ince bağlantılar ne zaman işe yarar? Bir damar ciddi daraldığında ya da tıkandığında. Darlığın önünde ve arkasında basınç farkı oluşur; kan bu ince kanallara yönelir. Kanallar zamanla genişler, duvarları kalınlaşır ve gerçek birer yan yol hâline gelir. Anjiyoda tıkalı damarın ötesini dolduran, örümcek ağı gibi ince damar ağı bu yan damarlardır.

Yan damarlar iki şekilde görülür:

• Aynı damarın içinde: Darlığın önündeki bir dal, darlığın arkasındaki bölgeye kıvrılarak ulaşır.
• Bir damardan diğerine: Sağlam bir damar, tıkalı komşu damarın uç kısmını tersten doldurur. CTO sayfasında “köprü damar” olarak anlatılan yapı budur.

Yan damarlar nasıl gelişir?

Yan damar gelişimi zaman ister. Belirleyici olan, darlığın ne kadar hızlı oluştuğudur.

Yavaş gelişen darlıkta plak aylar, yıllar içinde büyür. Basınç farkı yavaş yavaş artar ve yan damarların genişlemesi için zaman olur. Ani tıkanmada ise daha önce ciddi darlık yapmayan bir plak yırtılır ve üzerinde pıhtı oluşur. Damar dakikalar içinde kapanır; yan damarların hazırlanacak zamanı yoktur.

Bu fark önemli bir gözlemi açıklar. Kalp krizi, daha önce ciddi darlık yapmayan bir plaktan geliştiğinde çoğu zaman “hazırlıksız” bir damarda olur: tıkanan bölgeyi besleyecek yan damar ya yoktur ya da çok zayıftır. İlk krizini genç yaşta geçirenlerde bu durum sık görülür. Uzun süredir darlığı olan kişilerde ise anjiyoda gelişmiş yan damarlara daha sık rastlanır.

Yan damarların ne kadar gelişeceği kişiden kişiye çok değişir. Darlığın derecesi ve süresi en önemli etkendir. Bunun yanında kalıtsal özellikler, yaş ve eşlik eden hastalıklar da rol oynar. Bazı çalışmalarda diyabetli ve ileri yaştaki hastalarda yan damar gelişiminin daha zayıf olduğu bildirilmiştir; ancak bu bulgular tutarlı değildir.

Kalp krizinde yan damarlar kalbi nasıl korur?

Kalp krizinde damar tıkandığı anda, o damarın beslediği kalp kası kansız kalır. İyi gelişmiş yan damarlar bu bölgeye bir miktar kan taşımaya devam edebilir. Bu katkı üç başlıkta toplanır:

1. Hasarın sınırlanması: Yan damarı olan hastalarda kalp krizinde kalıcı kas hasarının daha küçük kalma eğiliminde olduğu gösterilmiştir.
2. Zaman kazanılması: Yan damarların taşıdığı kan, damar açılana kadar geçen sürede kalp kasının bir kısmının canlı kalmasına yardım edebilir.
3. Uzun dönem sonuçlarla ilişki: Çalışmaların birleştirildiği bir analizde, iyi gelişmiş yan damarı olan hastalarda ölüm oranının daha düşük olduğu görülmüştür. Bu bir ilişkidir; yan damarları olan hastalar başka yönlerden de farklı olabilir.

Doç. Dr. Seçkin Satılmış: “Kalp krizi süresinde dayanmayı ve oluşabilecek kalp kası hasarının az olmasını sağlıyor.”

Peki yan damar, krizde tedaviyi geciktirmeye izin verir mi? Hayır. Yan damarların kriz anında ne kadar kan taşıyacağı önceden bilinemez ve dışarıdan anlaşılmaz. Kalp krizinde kalp kasını kurtaran asıl şey, tıkalı damarın en kısa sürede açılmasıdır. Belirtiler için kalp krizi belirtileri rehberine bakın.

Tam tıkalı damarda (CTO) kalp nasıl beslenir?

Bir kalp damarının en az üç aydır tamamen tıkalı olmasına kronik total oklüzyon (CTO) denir. Bu kişilerin birçoğu kalp krizi geçirmeden yaşar. Peki tamamen kapalı bir damarın beslediği kas nasıl canlı kalır? Yan damarlar sayesinde.

Dinlenirken yan damarlar çoğu zaman yeterlidir; kişi hiçbir şikâyet hissetmeyebilir. Eforda ise kalbin ihtiyacı birkaç kat artar ve yan damarlar bu artışa yetişemez. Çok gelişmiş görünen yan damarlar bile, sağlam bir damarın taşıyabileceği kanın ancak bir kısmını taşır. Bu yüzden CTO hastalarının birçoğunda eforla göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da çabuk yorulma olur.

Tıkalı damarın açılıp açılmayacağına şikâyetlere, kalp kasının canlılığına ve damarın yapısına göre karar verilir. Ayrıntılar için CTO (tam tıkalı damar) girişimi sayfasına bakın. Yan damarlar, bu girişim sırasında tıkanıklığa arkadan ulaşmak için de kullanılabilir.

Yan damarlar nasıl gösterilir?

Yan damarları en iyi gösteren test koroner anjiyografidir. Anjiyoda yan damarların tıkalı damarı ne kadar doldurduğu dört basamaklı bir ölçekle (Rentrop sınıflaması) derecelendirilir:

Anjiyoda iyi görünen yan damar, eforda yeterli kan taşıdığı anlamına gelmez. Bazı merkezlerde damar içine yerleştirilen basınç teliyle yan dolaşımın gücü ölçülebilir; bu ölçüm araştırmalarda kullanılır, rutin değildir.

Egzersiz yan damarları geliştirir mi?

Egzersiz ile yan damarlar arasında bir ilişki gösterilmiştir. Stabil koroner arter hastalığı olan hastalarda yapılan bir çalışmada, dört hafta süren ve hekim gözetiminde yapılan yoğun ya da orta şiddette egzersiz programı, basınç teliyle ölçülen yan dolaşım gücünü artırmıştır. Çalışma küçüktür ve kalp krizi ya da ölüm gibi sonuçlara bakmamıştır. Bundan önceki daha küçük çalışmalarda da benzer sonuçlar bildirilmiştir.

Peki bu, egzersiz yapanı kalp krizinden korur mu? Bunu söylemek için bugün yeterli kanıt yoktur. Aşağıdaki tablo neyin bilindiğini, neyin bilinmediğini özetler:

Yan damar gelişiminin ana uyaranı darlığın kendisidir. Egzersizin yararı ise yan damarlardan çok daha geniştir: tansiyonu ve kan şekerini düşürür, kiloyu azaltır, iyi kolesterolü (HDL) artırır ve damar iç yüzeyinin çalışmasını düzeltir. Egzersizi yan damar için değil, kalbin bütünü için yapın.

Kalp rehabilitasyonu ve güvenli egzersiz

Kalp krizi, stent veya bypass sonrasında egzersize kalp rehabilitasyonu programıyla başlamak önerilir. Bu programda egzersizin dozu efor testine göre kişiye özel belirlenir ve ilk haftalar hekim gözetiminde ilerlenir. Program beslenme, sigarayı bırakma ve ilaç eğitimini de kapsar.

Avrupa Kardiyoloji Derneği, yetişkinlere haftada en az 150 dakika orta şiddette ya da 75 dakika yüksek şiddette aerobik egzersiz önerir. Buna haftada 2 gün direnç egzersizi eklenir. Damar hastalığı bilinen kişilerde bu hedefe hekim onayıyla ve kademeli olarak ulaşılır.

Güvenli egzersiz için:

• Yavaş başlayın, yavaş bitirin; ilk ve son 5–10 dakika ısınma ve soğuma olsun.
• Çok sıcak ya da çok soğuk havada ve ağır yemekten hemen sonra egzersiz yapmayın.
• Göğüs ağrısı, baş dönmesi veya olağandışı nefes darlığı olursa durun.
• Dil altı ilacınız varsa egzersize yanınızda götürün.

Günlük hayata dönüşle ilgili ayrıntılar için kalp hastası günlük yaşam rehberine bakabilirsiniz.

Yan damar varsa tedavi yine de gerekir mi?

Evet. Yan damarlar damar hastalığının bir sonucudur; hastalığın kendisini durdurmaz. Plak diğer damarlarda da büyümeye devam edebilir ve bir gün yırtılarak başka bir bölgede kriz yapabilir.

Yan damarlar önemlidir, ama tedavinin yerine geçmez. Yan damarı olan her hastada tedavi aynı temele dayanır:

• LDL kolesterolün hedefe indirilmesi: Koroner arter hastalığı olanlarda hedef 55 mg/dL’nin altıdır.
• Kan sulandırıcı ve göğüs ağrısını azaltan ilaçlar: Seçim ve doz hekiminize aittir; ilacınızı kendiniz bırakmayın.
• Sigaranın tamamen bırakılması
• Tansiyonun ve kan şekerinin hedefte tutulması, fazla kiloların verilmesi
• Gerektiğinde stent veya bypass: İlaca rağmen süren şikâyetlerde ya da geniş kanlanma bozukluğunda

Yan damar gelişimini artırmak için denenen büyüme faktörü ve gen tedavileri, büyük çalışmalarda beklenen yararı göstermemiştir. Bu amaçla önerilen bir ilaç ya da takviye yoktur.

Hangi belirtiler yan damarların yetmediğini düşündürür?

Yan damarlar ne kadar gelişmiş olursa olsun, eforda yetersiz kalabilir. Şu belirtiler kalbin eforda yeterince kan alamadığını düşündürür:

• Eforla gelen göğüs sıkışması: Yokuş, merdiven, hızlı yürüme ya da soğuk havada başlar, dinlenince birkaç dakikada geçer.
• Eforla nefes darlığı ve çabuk yorulma: Özellikle yaşlılarda ve diyabetlilerde ağrının yerine geçebilir.
• Isınma anginası: Yürümeye başlarken gelen ağrı, yürümeye devam edince azalabilir. Bu da darlığın bir işaretidir; önemsiz olduğunu göstermez.
• Kola, çeneye, sırta yayılan ağrı

Bu belirtilerin nasıl değerlendirildiği kalp damar tıkanıklığı belirtileri rehberinde ayrıntılı anlatılıyor. Masum göğüs ağrısıyla farkı için kalp ağrısı ve göğüs ağrısı sayfasına bakabilirsiniz.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Eforla gelen, dinlenince geçen göğüs sıkışması, nefes darlığı veya çabuk yorulma yaşıyorsanız
• Anjiyonuzda tam tıkalı damar ya da yan damar görüldüyse ve tedavi planınızı konuşmak istiyorsanız
• Kalp krizi, stent veya bypass sonrası egzersize ya da kalp rehabilitasyonuna başlamak istiyorsanız
• Göğüs ağrınızın karakteri değiştiyse, daha az eforla gelmeye başladıysa
• Diyabet, yüksek tansiyon, kolesterol yüksekliği, sigara veya ailede erken kalp hastalığı gibi risk faktörleriniz varsa

Bir kardiyolog randevusunda belirtileriniz, test sonuçlarınız ve size uygun egzersiz düzeyi birlikte değerlendirilir. Yan damar tedavinin yerini tutmaz. Göğüs ağrısı dinlenmeye rağmen 5 dakikadan uzun sürüyorsa hemen 112’yi arayın.