Yazan: Doç. Dr. Seçkin Satılmış, Kardiyoloji Uzmanı
Son güncelleme:
Bilgilendirme amaçlıdır; muayene ve tedavinin yerini tutmaz. Tıbbi uyarı
Her Tıkalı Damar Açılmaz
Kısa bilgilendirme videosu; tam metni aşağıda.
Doç. Dr. Seçkin Satılmış anlatıyor
Videonun metni
Her tıkalı damarı açmıyoruz. Çünkü şikâyete neden olmayan tıkalı damarları açmanın görüntüden başka yararı olmayabilir. Bakın burada bir yan dal var. Yan dalın ağzında darlık görebilirsiniz ama hastanın hiçbir ağrısı, sıkıntısı yok. Kalp krizi açısından kolesterol ilacını kullanması, kan sulandırıcı kullanması yeterli. Her tıkalı damarı açtığımızda, oraya yaptığımız işlemden sonra konan stentin tıkanma ihtimali var. Bir de gereksiz işlem damara zarar verebilir. O yüzden görsel tedavi yapmıyoruz. İhtiyaç varsa tıkalı yerleri açıyoruz. Hastanın şikâyeti yoksa her tıkalı damarı, özellikle %70'in altındaki darlıkları açmıyoruz.
Gelmeden önce
- İşlemden önce genellikle 6 saat katı yiyecek yenmez; sıvı alımıyla ilgili talimat size ayrıca verilir.
- Planlı stent öncesinde aspirin ve ikinci bir kan sulandırıcı (ör. klopidogrel) başlanabilir; varfarin veya yeni nesil kan sulandırıcıların (apiksaban, rivaroksaban, edoksaban, dabigatran) nasıl kullanılacağına hekiminiz karar verir.
- Metformin, insülin ve diğer şeker ilaçlarını işlem günü nasıl alacağınız size ayrıca söylenir; ilaçlarınızı kendiniz kesmeyin.
- Böbrek fonksiyonu (kreatinin), kan sayımı ve pıhtılaşma tahlilleri işlemden önce kontrol edilir.
- Kontrast madde, iyot veya ilaç alerjiniz, yakın zamanda geçirdiğiniz kanama, ameliyat ya da planlanan diş/cerrahi işlem varsa önceden bildirin.
- Yanınızda bir refakatçi bulunsun; önceki anjiyo CD'lerinizi ve raporlarınızı getirin.
Balon ve stent tedavisi (perkütan koroner girişim, kısaca PKG), daralmış ya da tıkanmış kalp damarının ameliyatsız olarak, kateterle açılmasıdır. Önce damardaki darlık balonla genişletilir, ardından damarın yeniden kapanmasını önlemek için ince metal bir kafes olan stent yerleştirilir. İşlem hastanenin anjiyografi laboratuvarında, lokal anestezi altında ve çoğunlukla koroner anjiyografi ile aynı seansta yapılır.
Kimlere uygulanır?
- Kalp krizi: ST yükselmeli kalp krizinde tıkanan damarın en kısa sürede açılması hayat kurtarır ve kalp kasını korur. Diğer akut koroner sendromlarda da çoğu hastada ilk günlerde girişim yapılır.
- Kronik (stabil) koroner hastalık: İlaç tedavisine rağmen göğüs ağrısı veya eforla nefes darlığı süren kişilerde, ya da testlerde geniş bir kalp bölgesini etkileyen anlamlı darlık gösterildiğinde.
- Anlamı tartışmalı darlıklar: Orta derecede darlıklarda, önce damar içi basınç ölçümü (FFR/iFR) ile darlığın kan akımını gerçekten kısıtlayıp kısıtlamadığı gösterilir; kısıtlamıyorsa stent gerekmez.
İşlem nasıl yapılır?
- Giriş: Çoğunlukla bilekten, gerektiğinde kasıktan atardamara ince bir kılıf yerleştirilir. Pıhtılaşmayı önlemek için damardan ilaç verilir.
- Tel geçişi: Kılavuz kateterden çok ince bir tel, darlığın ötesine geçirilir. Balon ve stent bu telin üzerinden ilerletilir.
- Balonla genişletme: Darlık bölgesinde balon kısa süre şişirilir. Bu sırada birkaç saniyelik göğüs baskısı hissedilebilir; geçer.
- Stent yerleştirme: Balonun üzerine sıkıştırılmış ilaçlı stent darlığa yerleştirilip açılır. İlaçlı stentler, yüzeylerinden yavaşça salınan ilaçla damarın yeniden daralma riskini eski çıplak metal stentlere göre belirgin azaltmıştır ve bugün standarttır.
- Özel durumlar:
- İlaçlı balon: Özellikle eski stentin içindeki yeniden daralmada ve bazı küçük damarlarda metal bırakmadan tedavi sağlar.
- Kireçli (kalsifiye) damar: Balonun açamadığı sert darlıklarda kesici/skorlayıcı balonlar, döner uçlu bir frezle kireci aşındıran rotasyonel aterektomi ya da ses dalgalarıyla kireci kıran intravasküler litotripsi kullanılabilir.
- Çatallı damar ve sol ana koroner: Yan dalı korumaya yönelik özel stentleme teknikleri uygulanır; stentin damara tam oturduğu çoğu zaman damar içi görüntülemeyle (IVUS/OCT) doğrulanır.
- Sonlandırma: Sonuç görüntülenir, kateterler çıkarılır, giriş yeri kapatılır.
İşlem sonrası ve iyileşme
Planlı girişimlerde çoğu hasta bir gece izlenip ertesi gün taburcu olur; kalp krizi sonrasında kalış birkaç gün sürer. Giriş yeri bakımı anjiyodakiyle aynıdır.
Kan sulandırıcılar en kritik konudur. Stent, damar iç yüzeyi tarafından örtülene kadar pıhtılaşmaya yatkındır. Bu yüzden aspirinle birlikte ikinci bir antiagregan (klopidogrel, tikagrelor veya prasugrel) kullanılır. Güncel ESC kılavuzlarına göre bu ikili tedavi planlı stentlerde genellikle 6 ay, kalp krizi sonrasında genellikle 12 ay sürer; kanama riski yüksek olanlarda kısaltılabilir. Atriyal fibrilasyon nedeniyle zaten kan sulandırıcı kullananlarda ilaç kombinasyonu ve süresi ayrıca belirlenir. Diş çekimi ya da ameliyat gerektiğinde ilaçlar kardiyoloğa danışmadan bırakılmamalıdır.
Kalp krizi sonrasında kalp rehabilitasyon programına katılım, sigaranın tamamen bırakılması, LDL kolesterolün hedefte tutulması, tansiyon ve şeker kontrolü, düzenli hareket tedavinin ayrılmaz parçasıdır.
Stent sonrası nelere dikkat edilir?
Stent damarı açar ama damar sertliğini ortadan kaldırmaz. Sonraki yıllar, günlük alışkanlıklarla belirlenir. Şu beş noktayı aklınızda tutun:
- İlaçlarınızı aksatmayın: Kan sulandırıcıları kendi başınıza kesmeyin. Diş çekimi ya da ameliyat öncesinde bile önce kardiyoloğunuza danışın.
- Giriş yerini izleyin: Bilekte ya da kasıkta artan şişlik, kanama, elde soğukluk veya uyuşma olursa beklemeden başvurun. Kanama varsa önce üzerine bastırın.
- Hareketi yavaş yavaş artırın: Yürüyüşle başlayın. Ağır kaldırma ve yoğun egzersiz için kardiyoloğunuzun verdiği süreyi bekleyin. Kalp rehabilitasyon programı varsa katılın.
- Risk faktörlerini hedefte tutun: Sigarayı tamamen bırakın. Kötü kolesterol, tansiyon ve şeker için hedeflerinizi öğrenin ve düzenli ölçtürün.
- Kontrolleri kaçırmayın: İlk kontrol zamanını ve sonraki takip aralığını kardiyoloğunuz belirler.
Stent takıldıktan sonra yeniden göğüs ağrısı olursa, özellikle ağrı dinlenmeye rağmen 5 dakikadan uzun sürüyorsa, beklemeden 112’yi arayın.
Stent takılan hasta kaç yıl yaşar?
Bu sorunun dürüst cevabı, tek bir sayı olmadığıdır. Yaşam süresini stentin kendisi değil; altta yatan damar sertliği (ateroskleroz), kalp kasının ne kadar etkilendiği, diyabet, böbrek hastalığı ve risk faktörlerinin ne kadar iyi kontrol edildiği belirler. Stentin bir “son kullanma tarihi” yoktur.
Kalp krizi sırasında damarın açılması yaşam süresini uzatır. Kronik (stabil) koroner hastalıkta ise büyük çalışmalar, düzenli ilaç tedavisine eklenen stentin şikâyetleri belirgin azalttığını, ancak çoğu hastada yaşam süresini tek başına uzatmadığını göstermiştir. Uzun ömrü asıl belirleyen, ilaçların düzenli kullanımı ve yaşam tarzı değişiklikleridir.
Riskler
- Giriş yeri: Morarma, kan birikmesi; nadiren damar hasarı veya ciddi kanama.
- Kontrast madde: Alerji ve özellikle böbrek hastalığı olanlarda böbrek fonksiyonunda bozulma.
- İşleme bağlı: İşlem sırasında küçük dalların kapanmasına bağlı kalp kası hasarı, ritim bozukluğu, damar duvarında yırtılma veya delinme (nadir), inme ve ölüm (çok nadir). Acil bypass ameliyatı ihtiyacı günümüzde çok nadirdir. Kireçli damarda ve karmaşık girişimlerde riskler artar.
- Stent trombozu: Stentte ani pıhtı oluşması nadir ama ciddidir; çoğu zaman kan sulandırıcıların erken bırakılmasıyla ilişkilidir.
- Yeniden daralma (restenoz): İlaçlı stentlerle belirgin azalmıştır; gelişirse yeniden girişimle tedavi edilebilir.
- Kanama: Kan sulandırıcıların yan etkisi olarak mide-bağırsak veya diş eti kanaması görülebilir.
Kalp ekibi kararı ve alternatifler
- Yalnızca ilaç tedavisi: Kronik koroner hastalıkta şikâyeti ilaçla kontrol altında olan ve yüksek riskli damar yapısı bulunmayan hastalarda ilk tercih olabilir.
- Bypass ameliyatı: Sol ana koroner ve çok damar hastalığında stent ile bypass arasındaki seçim, darlıkların karmaşıklığına (SYNTAX skoru), diyabete, kalp pompa gücüne ve ameliyat riskine göre kardiyolog ve kalp cerrahının birlikte oluşturduğu kalp ekibinde yapılır.
- Tam tıkalı damar: Uzun süredir tamamen tıkalı damarlar için bkz. CTO girişimi.
Ameliyat ya da stent gibi önemli kararlar öncesinde, birden fazla uzmanın görüşünü almak her zaman daha sağlıklı bir yol olabilir.
— Doç. Dr. Seçkin Satılmış
Stent gerektirebilecek belirtileri ve tanı sürecini kalp damar tıkanıklığı belirtileri rehberinde, stent sonrası ilaçları kan sulandırıcı ilaçlar rehberinde okuyabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Stent takılan hasta kaç yıl yaşar?
Bu sorunun tek bir sayıyla cevabı yoktur; yaşam süresini stent değil, altta yatan damar hastalığı, kalp pompa gücü ve risk faktörlerinin kontrolü belirler. Stentin bir kullanım süresi yoktur, damar duvarına kalıcı olarak yerleşir. İlaçlarını düzenli kullanan, sigarayı bırakan, kolesterol, tansiyon ve şekeri kontrol altında tutan kişiler stent sonrasında uzun yıllar olağan yaşamlarını sürdürebilir.
Stent sonrası kan sulandırıcı ne kadar kullanılır?
Güncel ESC kılavuzlarına göre planlı stentlerde aspirin ve ikinci bir antiagregan birlikte genellikle 6 ay, kalp krizi sonrasında genellikle 12 ay kullanılır; kanama riski yüksek olanlarda bu süre kısaltılabilir. Ardından çoğu hastada tek bir kan sulandırıcı ömür boyu sürer. Bu ilaçları hekiminize danışmadan bırakmak stentte pıhtı oluşumuna yol açabilir.
İlaçlı balon nedir, stent yerine kullanılabilir mi?
İlaçlı balon, yüzeyindeki ilacı damar duvarına bırakan ve geride metal bırakmayan bir balondur. En yerleşik kullanımı, daha önce takılmış stentin içinde gelişen yeniden daralmadır; bazı küçük çaplı damarlarda da tercih edilebilir. Her darlık için stentin yerini tutmaz; seçim damar yapısına göre yapılır.
Stent takıldıktan sonra MR çekilebilir mi, havalimanında sorun olur mu?
Günümüzde kullanılan koroner stentler çoğu MR çekimine engel değildir; yine de çekim öncesinde stent kartınızı ve raporunuzu göstermeniz gerekir. Stentler havalimanı güvenlik kapılarında sorun oluşturmaz.
Stent sonrası ne zaman işe dönülür, araç kullanılır?
Planlı stent sonrasında masa başı işlere genellikle birkaç gün ile bir hafta içinde dönülebilir. Kalp krizi sonrasında süre kalp kasındaki hasara göre uzar ve kalp rehabilitasyonu önerilir. Araç kullanmaya dönüş zamanı da kalp fonksiyonu ve ritim durumuna göre hekimle konuşulur.
Stent mi bypass mı daha iyi?
Hangisinin uygun olduğu kişiye göre değişir. Tek veya iki damardaki uygun darlıklarda stent çoğu zaman yeterlidir. Çok damar hastalığı olan, özellikle diyabetli hastalarda ve karmaşık sol ana koroner darlıklarında bypass ameliyatı daha uygun olabilir; bu karar kardiyolog ve kalp cerrahından oluşan kalp ekibinde verilir.
