Kalp Damar Tıkanıklığı Belirtileri: Nasıl Anlaşılır, Nasıl Tedavi Edilir?

Kalp damar tıkanıklığı, tıbbi adıyla koroner arter hastalığı, kalp kasını besleyen damarların iç yüzeyinde yağ, kolesterol, iltihap hücreleri ve kalsiyumdan oluşan birikintilerin (plak) zamanla damarı daraltmasıdır. Dünyada ve Türkiye’de en sık ölüm nedenidir; ancak erken fark edildiğinde yaşam tarzı değişikliği, ilaç tedavisi ve gerekirse stent ya da bypass ile kontrol altına alınabilir. Hastalık yıllar içinde sessizce ilerler ve çoğu kişi ilk belirtiyi damar yüzde 70 veya daha fazla daraldığında hisseder. Bu yüzden belirtileri tanımak kadar risk faktörlerini bilmek de önemlidir.

Plak nedir, damar nasıl tıkanır?

Plak, damar duvarının iç tabakasına yerleşen kolesterol yüklü bir birikintidir. Kanda LDL kolesterol (kötü kolesterol) yüksek olduğunda bu parçacıklar damar duvarına sızar, iltihabi bir süreç başlar ve zamanla üzerini lifli bir kapak örten bir plak oluşur. Plak iki şekilde sorun yaratır:

• Yavaş daralma: Plak büyüdükçe damar daralır; dinlenirken yeterli olan kan akımı eforda yetmez ve göğüs ağrısı (stabil angina) ortaya çıkar.
• Ani tıkanma: Plağın kapağı yırtılır, üzerinde pıhtı oluşur ve damar aniden tıkanır. Bu, kalp krizi demektir. Kalp krizlerinin önemli bir kısmı, öncesinde ciddi darlık oluşturmayan plakların yırtılmasıyla gelişir. Plağın tedaviyle geriletilip geriletilemeyeceği damar plağı rehberinde anlatılıyor.

Plak oluşumunu hızlandıran başlıca risk faktörleri şunlardır: yüksek LDL kolesterol, sigara, yüksek tansiyon, diyabet, karın bölgesi yağlanması, hareketsizlik, ailede erken yaşta kalp hastalığı, yüksek lipoprotein(a) ve kronik böbrek hastalığı.

Kalp damar tıkanıklığı belirtileri

Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin 2024 kronik koroner sendrom kılavuzuna göre en sık belirti stabil anginadır, yani belirli bir eforla gelen ve dinlenince geçen göğüs ağrısı.

• Göğüste baskı, sıkışma, ağırlık veya yanma: Yokuş, merdiven, hızlı yürüme, soğuk hava, ağır yemek veya öfke-heyecanla başlar.
• Dinlenince 2–5 dakikada geçmesi ya da dil altı nitratla hızla azalması
• Yayılım: Sol kol, iki kol, boyun, çene, sırt veya mide üstü
• Eforla nefes darlığı: Özellikle yaşlılarda ağrının yerine geçebilir.
• Eskiye göre çabuk yorulma, efor kapasitesinde azalma

Ağrının birkaç saniye sürmesi, tek parmakla gösterilebilmesi, bastırınca artması ise kalp damar tıkanıklığından çok göğüs duvarı veya mide kaynaklı ağrıyı düşündürür. Farklar için kalp ağrısı ve göğüs ağrısı rehberine bakabilirsiniz.

Kadınlarda kalp damar tıkanıklığı belirtileri

Kadınlarda koroner arter hastalığı genellikle menopozdan sonra ve erkeklere göre 7–10 yıl daha geç ortaya çıkar. Kadınlarda göğüs ağrısı daha az tipik olabilir; nefes darlığı, aşırı yorgunluk, sırt, boyun veya çene ağrısı, bulantı ve uyku bozukluğu ön planda olabilir. Ayrıca kadınlarda büyük damarlarda belirgin darlık olmadan, kalbin çok küçük damarlarının hastalığına (mikrovasküler angina) veya damar spazmına bağlı göğüs ağrısı daha sıktır. Bu durumda anjiyo “temiz” çıkabilir ama ağrı gerçektir ve tedavi edilmelidir. Spazm hakkında bilgi için kalp spazmı nedir sayfasına bakabilirsiniz.

Belirti vermeyen damar tıkanıklığı

Şeker hastalarında, ileri yaştakilerde ve hareketsiz yaşayanlarda ciddi darlık hiçbir belirti vermeyebilir. Bu kişilerde hastalık bazen ilk kez kalp krizi, ritim bozukluğu veya kalp yetmezliği ile kendini gösterir.

Kalp damar tıkanıklığı nasıl anlaşılır? Hangi testle anlaşılır?

ESC 2024 kılavuzu, önce kişinin yaşı, cinsiyeti, belirtilerinin tipi ve risk faktörleriyle damar hastalığı olasılığını tahmin etmeyi, testi bu olasılığa göre seçmeyi önerir.

Türkiye’de efor testi hâlâ en sık başvurulan testtir. Ancak efor testinin damar darlığını gösterme gücü sınırlıdır; normal bir efor testi hastalığı tamamen dışlamaz, anormal bir sonuç da her zaman darlık anlamına gelmez. Bu yüzden güncel kılavuz, tanıda görüntüleme testlerini öne çıkarır. Belirtisi olmayan ama risk faktörü olan kişilerde koroner kalsiyum skoru plağın varlığını göstererek risk değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Kalp damar tıkanıklığı nasıl açılır? Tedavi seçenekleri

Tedavinin iki amacı vardır: belirtileri azaltmak ve kalp krizi ile ölüm riskini düşürmek. Her hastada temel tedavi yaşam tarzı ve ilaçtır; stent veya bypass bunlara eklenir, yerine geçmez.

İlaç tedavisi

İlaç seçimi ve dozu kardiyoloğunuz tarafından belirlenir; kendi başınıza başlamayın veya kesmeyin.

• Kolesterol düşürücüler (statinler, ezetimib, PCSK9 inhibitörleri): Plağı stabil hâle getirir, büyümesini durdurur. Koroner arter hastalığı olanlarda LDL hedefi 55 mg/dL’nin altı ve başlangıca göre en az yüzde 50 düşüştür. Ayrıntılar için kolesterol ilaçları sayfasına bakabilirsiniz.
• Kan sulandırıcılar: Çoğu hastada düşük doz aspirin, alerjisi olanlarda klopidogrel kullanılır; stent sonrası bir dönem iki ilaç birlikte verilir. Bkz. kan sulandırıcı ilaçlar.
• Göğüs ağrısını azaltan ilaçlar: Beta blokerler ve kalsiyum kanal blokerleri ilk seçeneklerdir; gerekirse uzun etkili nitratlar, ranolazin, ivabradin veya trimetazidin eklenir. Ağrı anında kullanılmak üzere dil altı nitrat verilir.
• Diğer: Tansiyon ve diyabet tedavisi; uygun hastalarda düşük doz kolşisin ve diyabetlilerde kalbi koruyucu etkisi gösterilmiş şeker ilaçları.

Stent (balon anjiyoplasti)

Anjiyo sırasında, kasıktan veya bilekten ilerletilen bir kateterle darlık balonla açılır ve içine metal bir kafes (ilaç salınımlı stent) yerleştirilir. Stabil hastalarda stentin temel katkısı, ilaca rağmen devam eden göğüs ağrısını azaltmak ve yaşam kalitesini artırmaktır. ISCHEMIA çalışması, belirgin sol ana damar darlığı olmayan ve belirtileri kontrol altındaki stabil hastalarda, ilk tedavi olarak girişimsel stratejinin optimal ilaç tedavisine kıyasla ölüm ve kalp krizini belirgin azaltmadığını göstermiştir. Buna karşılık kalp krizinde ve kararsız anginada stent hayat kurtarıcıdır.

Bypass ameliyatı

Bypass ameliyatında göğüs duvarından, koldan veya bacaktan alınan damarlarla darlığın ötesine yeni bir yol oluşturulur. Karmaşık sol ana koroner darlığı, şeker hastalığıyla birlikte üç damar hastalığı veya kalp pompa gücünün düşük olduğu yaygın hastalıkta bypass çoğu zaman stente tercih edilir; daha sınırlı sol ana darlıklarında stent de eşdeğer bir seçenektir. Stent mi bypass mı kararı, kardiyolog ve kalp cerrahından oluşan kalp ekibi tarafından hastayla birlikte verilir.

Damarları ne açar? Damar açıcı bitki var mı?

İnternette sarımsak-limon kürleri, zencefil, elma sirkesi, alıç, zerdeçal veya çeşitli karışımlar “damar açıcı” diye tanıtılır. Daralmış bir kalp damarını açtığı bilimsel olarak gösterilmiş bir bitki, besin veya takviye yoktur. Bu ürünlere güvenip tedaviyi geciktirmek ya da ilaçları bırakmak kalp krizi riskini artırır. Bazı bitkisel ürünler kan sulandırıcılarla etkileşerek kanamaya da yol açabilir.

Kalp damarındaki plağı gerçekten etkileyen yöntemler şunlardır:

• LDL kolesterolün hedefe indirilmesi (plak büyümesini durdurur, bir miktar gerilemesini sağlayabilir)
• Sigaranın tamamen bırakılması
• Akdeniz tipi beslenme, tuz ve işlenmiş gıdanın azaltılması
• Haftada en az 150 dakika orta tempolu egzersiz
• Tansiyon ve kan şekerinin hedefte tutulması, fazla kiloların verilmesi

Kemik takviyeleri kalp damarlarına zararlı mı?

Kalsiyum, magnezyum, çinko ve D vitamini içeren kemik takviyelerinin kalbe zararlı olup olmadığı sık sorulur. Besinlerle alınan kalsiyumun kalp-damar riskini artırdığına dair bir kanıt yoktur. Takviye olarak alınan kalsiyumla ilgili bazı çalışmalarda kalp-damar olaylarında hafif artış bildirilmiş, bazı çalışmalarda ise ilişki bulunmamıştır. Pratik öneri şudur: eksikliği gösterilmemişse bu takviyeleri rastgele kullanmayın; osteoporoz nedeniyle kullanıyorsanız ihtiyacınızı hekiminizle birlikte değerlendirin. Ayrıntılar için vitamin ve takviyeler sayfasına bakabilirsiniz.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Eforla gelen, dinlenince geçen göğüs sıkışması, nefes darlığı veya çabuk yorulma yaşıyorsanız
• Göğüs ağrınız yeni başladıysa ya da karakteri değiştiyse (aynı gün değerlendirme gerekebilir)
• Diyabet, yüksek tansiyon, kolesterol yüksekliği, sigara veya ailede erken kalp hastalığı gibi birden fazla risk faktörünüz varsa
• Stent veya bypass sonrası yıllık kontrolünüzü yaptırmadıysanız ya da LDL değeriniz hedefin üzerindeyse
• 10 yıllık riskinizi öğrenmek istiyorsanız: kalp krizi riski hesaplama aracı iyi bir başlangıçtır

Bir kardiyolog randevusu ile belirtileriniz, risk faktörleriniz ve size uygun test planı birlikte değerlendirilebilir.