Bayılma (Senkop) ve Tilt Testi: Türleri, Ne Zaman Önemli, Nasıl Araştırılır?

Bayılmanın üç ana türü var: refleks bayılma, ayağa kalkınca tansiyon düşmesine bağlı bayılma ve kalp kaynaklı bayılma. Tıpta bayılmaya senkop, bayılır gibi olup bilincin kaybolmadığı duruma ise presenkop denir. Üçünün ortak noktası, beyne giden kanın birkaç saniyeliğine azalmasıdır. Aradaki fark ise sonuçtadır: ilk ikisi çoğu zaman zararsızdır, üçüncüsü mutlaka araştırılmalıdır. Bu sayfa, bir bayılmanın hangi gruba girdiğini anlamaya, tilt testi dahil tetkikleri tanımaya ve en sık tür olan vazovagal bayılmadan korunmaya odaklanır.

Bayılma (senkop) nedir?

Bayılma, hızlı başlayan, kısa süren ve kendiliğinden tam olarak düzelen bilinç kaybıdır. Kişi yere düşer, çoğu zaman bir dakikadan kısa sürede kendine gelir.

Peki neden olur? Beyin kan akımı 6–10 saniye kesilirse bilinç kaybolur. Kişi yere düşüp yatay konuma geçince kan beyne yeniden ulaşır ve bilinç geri gelir. Bu yüzden bayılan birini ayağa kaldırmaya çalışmak yerine yatırmak doğrudur.

Her bilinç kaybı bayılma değildir. Sara nöbeti (epilepsi), kan şekeri düşmesi, kafa travması ve inme de bilinç kaybı yapabilir. Nöbette kasılmalar uzun sürer, dil ısırılabilir ve kişi uzun süre sersem kalır. Bayılmada ise kendine gelme hızlıdır.

Bayılma türleri nelerdir?

Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin (ESC) 2018 bayılma kılavuzu bayılmayı üç gruba ayırır:

Ayağa kalkınca gelen baş dönmesi ve ortostatik hipotansiyon ayrı bir rehberde ayrıntılı anlatıldı: ayağa kalkınca baş dönmesi. Bu sayfada daha çok refleks ve kalp kaynaklı bayılma üzerinde durulur.

Vazovagal bayılma nedir?

Vazovagal bayılma, refleks bayılmanın en sık şeklidir ve özellikle gençlerde görülür. Uzun süre ayakta kalınca bacaklarda kan birikir. Kalp “boş” kasılmaya başlayınca beyin yanlış bir sinyal alır ve vagus siniri üzerinden hem nabzı yavaşlatır hem damarları gevşetir.

Doç. Dr. Seçkin Satılmış: “Aktif sisteme girmeyen kan, tansiyon düşüklüğüne yol açtığı için bu şikâyetlerimiz oluyor.”

Vazovagal bayılmanın en önemli özelliği uyarı belirtileridir. Bayılmadan önce sıcaklık basması, terleme, bulantı, esneme, solukluk, gözlerin kararması ve kulak uğultusu olur. Bu uyarı birkaç saniye ile bir dakika sürer ve korunma için değerli bir zaman penceresidir.

Bayılma ne zaman önemli, ne zaman acil?

Peki bir bayılmanın masum olup olmadığı nasıl anlaşılır? Ne zaman, hangi pozisyonda ve nasıl başladığına bakılarak.

Refleks bayılma ayakta ya da tetikleyiciden sonra gelir, öncesinde uyarı vardır. Kalp kaynaklı bayılma ise efor sırasında ya da yatarken bile gelebilir ve çoğu zaman uyarısızdır.

ESC 2018 kılavuzu aşağıdaki özellikleri yüksek riskli sayar. Bunlardan biri varsa bayılma beklemeden, acil serviste ya da aynı gün kardiyoloji değerlendirmesiyle araştırılmalıdır:

1. Efor sırasında bayılma: Koşarken, merdiven çıkarken ya da spor yaparken. Aort kapak darlığı, kalıtsal kalp kası hastalıkları ve ritim bozuklukları akla gelir.
2. Yatarken bayılma: Refleks bayılma için pozisyon uygun değildir; ritim bozukluğu düşünülür.
3. Çarpıntının hemen ardından bayılma: Ani başlayan hızlı ritim ya da ritmin birden durması olabilir.
4. Bilinen ağır kalp hastalığı: Geçirilmiş kalp krizi, kalp yetmezliği, ciddi kapak hastalığı
5. Bayılmayla birlikte göğüs ağrısı ya da nefes darlığı
6. Anormal EKG bulgusu: Örneğin ileri iletim bloğu ya da ritim bozukluğu izi

Şu özellikler de dikkat gerektirir. Özellikle kalp hastalığı ya da anormal EKG ile birlikteyse yüksek risk sayılır:

• Uyarısız ya da çok kısa (10 saniyeden az) uyarılı bayılma
• Otururken bayılma
• Ailede genç yaşta (40 yaşından önce) ani ölüm ya da kalıtsal ritim hastalığı öyküsü

Nabız düşüklüğü de bu tabloda önemli bir yer tutar. Uyanıkken nabzın sürekli 40’ın altında olması ya da EKG’de 3 saniyeden uzun duraklama bayılmayı açıklayabilir. Değerler için nabız kaç olmalı rehberine bakabilirsiniz.

Uykuda nabız düşmesi bayılma nedeni mi?

Hayır, çoğu zaman değil. Akıllı saatlerde ya da Holter kaydında gece nabzın düştüğünü görmek sık rastlanan bir durumdur. Sağlıklı yetişkinlerde uykuda 50’li değerler, sporcularda 35–40’lar görülebilir.

Doç. Dr. Seçkin Satılmış: “Nabız düşer. Bradikardikleşir yani. Tansiyon düşer. Vücut ısısı dahi düşer. … İşte bu anda nabzın düşmesi normaldir.”

Derin uykudaki yavaşlama normaldir. Önemli olan, yavaşlığın uyanıkken ve şikâyetle birlikte olmasıdır. Gündüz baş dönmesi, göz kararması ya da bayılmayla beraber yavaş nabız, iletim sistemi hastalığını düşündürür ve kalp ritim bozukluğu açısından değerlendirilmelidir. Horlama ve uykuda nefes durmasıyla birlikte olan belirgin nabız dalgalanmalarında uyku apnesi araştırılmalıdır.

Bayılmada hangi tetkikler yapılır?

Bayılmanın en değerli tetkiki dikkatli bir öyküdür. Bayılma ne yaparken oldu, öncesinde ne hissedildi, ne kadar sürdü, yanınızdakiler ne gördü? Bu soruların cevabı, çoğu hastada tanıyı tek başına koydurur.

İlk değerlendirmede üç adım vardır: öykü, yatarak ve ayakta tansiyon ölçümü ile muayene ve EKG. Sonraki tetkikler bu üç adımın sonucuna göre seçilir:

Holter bir-iki günlük kayıt yapar; bayılma ayda bir kez oluyorsa bu sürede yakalanmayabilir. Bu durumda daha uzun kayıt yapan cihazlar ya da deri altına yerleştirilen küçük kaydediciler kullanılır.

Tilt testi nedir, nasıl yapılır?

Tilt testi (İngilizce “tilt table”, yani eğik masa testi), refleks bayılmayı güvenli bir ortamda ortaya çıkarmak için yapılır. Günlük hayatta uzun süre ayakta durmanın etkisini masada taklit eder.

Peki test nasıl ilerler? Adım adım şöyle:

1. Hazırlık: Genellikle birkaç saat aç gelinir. Kullanılan ilaçlardan hangisinin bırakılacağına hekim karar verir.
2. Bağlantılar: Göğse EKG elektrotları, parmağa ya da kola kesintisiz tansiyon ölçen cihaz takılır; çoğu zaman damar yolu açılır.
3. Dinlenme: Ayak desteği ve emniyet kemerleri olan masada en az 5 dakika (damar yolu açıldıysa yaklaşık 20 dakika) sırtüstü yatılır.
4. Eğme: Masa 60–70 derece dik konuma getirilir. Hasta hareket etmeden, konuşmadan ve kas kasmadan 20–45 dakika bu konumda kalır.
5. İlaçlı aşama: Bu sürede bayılma olmazsa, dil altına damar genişletici bir ilaç verilerek test 15–20 dakika daha sürdürülebilir.
6. Sonlanma: Bayılma ya da belirgin tansiyon ve nabız düşüşü olunca masa hemen yatay konuma getirilir. Belirtiler çoğu zaman saniyeler içinde düzelir.

Tilt testi sonucu ne anlama gelir?

Test, kişinin şikâyetini tansiyon ve nabız düşüşüyle birlikte yeniden ortaya çıkarırsa pozitif kabul edilir. Sonuç, bayılmanın mekanizmasını da gösterir:

• Kardiyoinhibitör tip: Önce nabız belirgin yavaşlar ya da kısa süre durur.
• Vazodepresör tip: Nabız pek değişmeden tansiyon düşer.
• Karma tip: İkisi birlikte olur; en sık görülen budur.

Test ayrıca ortostatik hipotansiyonu, POTS’u (ayağa kalkınca nabzın aşırı artması) ve bilinç kaybı gibi görünen ama tansiyon ve nabzın normal kaldığı durumları ayırt etmeye yardım eder. Negatif bir test refleks bayılmayı dışlamaz; karar öykü ile birlikte verilir.

Vazovagal bayılmadan nasıl korunulur?

E ne yapalım? Kılavuzların ilk önerisi ilaç değil, bilgilenmedir. Refleks bayılmanın iyi huylu olduğunu bilmek, tetikleyicileri tanımak ve uyarı belirtisini fark etmek temel adımlardır.

Karşı basınç manevraları

Uyarı belirtisi başlar başlamaz yapılan bu kas hareketleri, bacaklardaki kanı kalbe iter ve tansiyonu birkaç saniyede yükseltir. ESC 2018 kılavuzu, uyarı belirtisi olan 60 yaş altı hastalarda bunları önerir:

1. Bacak çaprazlama: Ayaktayken bacak bacak üstüne atın; baldır, uyluk ve kalça kaslarını var gücünüzle sıkın.
2. El kenetleme ve kol germe: İki elinizi parmaklardan kenetleyin, kollarınızı iki yana doğru çekerek germe yapın.
3. Yumruk sıkma: Bir elinizle bir topu ya da nesneyi var gücünüzle sıkın.
4. Çömelme: Ayakta direnmek yerine çömelin ya da oturun.

Her manevrayı belirtiler geçene kadar sürdürün. Belirtiler geçmezse hemen uzanın, bacaklarınızı yükseltin. Ayakta direnmek yerine yere inmek, düşerek yaralanmayı önler.

Günlük önlemler

• Yeterli sıvı alın; yüksek tansiyonu olmayanlarda kılavuz günde yaklaşık 2–3 litre önerir. Yüksek tansiyon, kalp yetmezliği ya da böbrek hastalığınız varsa sıvı ve tuz miktarını hekiminiz belirler.
• Uzun süre kıpırdamadan ayakta durmayın; ayaktayken bacak kaslarınızı ara ara kasıp gevşetin.
• Sıcak, kalabalık ve havasız ortamlardan, uzun süre aç kalmaktan ve alkolden kaçının.
• Kan alma ve iğne sırasında uzanın.
• Tansiyon düşürücü ilaç kullanıyorsanız dozun gözden geçirilmesi için hekiminize danışın; ilacı kendi başınıza bırakmayın.

Kılavuzda ayrıca tilt eğitimi (her gün belirli sürelerle duvara yaslanarak ayakta durma) yer alır; ancak etkisi sınırlıdır ve düzenli uygulama gerektirir. Bu önlemlere rağmen sık tekrarlayan bayılmalarda, nedene göre ilaç tedavisi düşünülebilir. İlaç seçimi ve dozu hekiminize aittir.

40 yaş üzerinde, sık tekrarlayan ve öngörülemeyen ağır refleks bayılmalarda, bayılma sırasında kalbin birkaç saniye durduğu (asistoli) kayıtla belgelendiyse kalp pili bir seçenek olabilir. Bu karar, Holter, deri altı kaydedici, karotis sinüs masajı ya da tilt testi bulgularıyla verilir.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Hayatınızda ilk kez bayıldıysanız ve nedeni açık değilse
• Bayılmalarınız tekrarlıyor, sıklaşıyor ya da düşerek yaralanmaya yol açıyorsa
• Bayılma uyarısız geldiyse ya da oturur veya yatar durumdaydınız
• Bayılmayla birlikte çarpıntı, yavaş nabız ya da nefes darlığı olduysa
• Bilinen kalp hastalığınız ya da ailede genç yaşta ani ölüm öyküsü varsa
• Yeni başlanan ya da dozu değiştirilen bir ilaçtan sonra bayılma başladıysa
• Mesleğiniz ya da sporunuz nedeniyle bayılma sizi ya da başkalarını riske atıyorsa

Muayeneye bayılmayı gören birinin anlatımını, ilaç listenizi ve varsa ev tansiyon ve nabız kayıtlarınızı götürün. Muayeneye hazırlık için kardiyolog randevusu sayfasına bakabilirsiniz. Bayılmanın nasıl başladığı, türünü büyük ölçüde belirler; bunu aklınızda tutun. Efor sırasında bayılma ya da bayılmayla gelen göğüs ağrısında beklemeden 112’yi arayın.