Dudak Morarması (Siyanoz) Neden Olur? Hangi Hastalıkların Belirtisidir?

Dudak morarması, tıbbi adıyla siyanoz, deri ve mukozaların (dudak, dil, ağız içi gibi nemli yüzeyler) mavi-mor renk almasıdır. Çoğu zaman soğukta üşüyen birinin dudaklarında görülen, ısınınca geçen zararsız bir durumdur. Ancak aynı renk değişikliği, kanın yeterince oksijen taşıyamadığı ciddi kalp ve akciğer hastalıklarının da işareti olabilir. Önemli olan, morarmanın nerede görüldüğünü, ne zaman başladığını ve yanında hangi belirtilerin olduğunu ayırt edebilmektir.

Siyanoz nedir? Dudaklar neden morarır?

Kanda oksijeni taşıyan protein hemoglobindir. Oksijen yüklü hemoglobin parlak kırmızı, oksijenini bırakmış hemoglobin ise koyu renklidir. Deri altındaki küçük damarlarda oksijensiz hemoglobin miktarı belli bir düzeyi (yaklaşık 5 g/dL) aştığında bu koyu renk derinin içinden mavi-mor olarak görünür. Dudaklar, dil ve tırnak yatakları ince ve damardan zengin olduğu için morarma en önce buralarda fark edilir.

Siyanotik kelimesi, siyanozu olan kişi veya durum için kullanılır. “Hasta siyanotik” demek, dudaklarında ya da tırnaklarında morarma olduğu anlamına gelir.

Morarmanın görünürlüğü kandaki hemoglobin miktarına bağlıdır. Kansızlığı ağır olan kişide oksijen düşük olsa bile morarma görülmeyebilir; kan yapımı fazla olan kişide ise hafif oksijen düşüklüğü bile belirgin morarma yapar. Bu nedenle morarmanın derecesi, oksijen eksikliğinin ağırlığını her zaman doğru yansıtmaz.

Merkezi ve periferik siyanoz: İki farklı tablo

Siyanozun kaynağını anlamak için ilk adım, merkezi mi periferik mi olduğunu ayırt etmektir:

Pratik bir ipucu: Aynaya bakıp dilinizin alt yüzünü kontrol edin. Dil ve ağız içi pembe, sadece dudaklar ve parmak uçları morarmışsa bu genellikle periferik siyanozdur. Dil de morarmışsa kanın oksijen düzeyi düşmüş olabilir ve acil değerlendirme gerekir.

Dudak morarması neden olur?

Soğuk ve periferik nedenler

• Soğuğa maruz kalmak: En sık nedendir. Soğukta deri damarları büzülür, kan akımı yavaşlar ve dudaklar morarır. Isınınca birkaç dakikada geçer. Soğuk suda yüzen çocuklarda sık görülür.
• Raynaud fenomeni: Soğuk veya stresle el-ayak parmaklarında önce beyazlama, sonra morarma, ardından kızarma ile seyreden ataklardır. Çoğunlukla genç kadınlarda ve zararsız (birincil) formdadır; ancak ileri yaşta başlayan, tek parmakta yara açan ya da eklem ağrısı, deri sertleşmesi eşlik eden formları romatizmal bir hastalığın işareti olabilir. Ayrıntılar için varis, toplardamar hastalıkları ve Raynaud fenomeni sayfasına bakabilirsiniz.
• Düşük kalp debisi ve şok: Kalbin pompaladığı kan azaldığında (ağır kalp yetmezliği, ciddi kanama, ağır enfeksiyon) vücut kanı hayati organlara yönlendirir; el, ayak ve dudaklar soğuk ve mor olur. Genellikle soğuk terleme, halsizlik, hızlı ve zayıf nabız eşlik eder.
• Damar tıkanıklıkları: Bir kol veya bacağa giden atardamarın tıkanması o uzvun solmasına, soğumasına ve morarmasına yol açar; toplardamar tıkanıklığında ise uzuv şişer ve morarır. Tek bir uzuvdaki ani renk değişikliği acildir.

Akciğer nedenleri

Akciğerler kanı oksijenleyemediğinde merkezi siyanoz gelişir:

• KOAH ve ağır astım atağı: Nefes darlığı, hırıltılı solunum ve morarma birlikte görülür.
• Zatürre (pnömoni) ve ağır solunum yolu enfeksiyonları.
• Akciğer embolisi (akciğer damarlarına pıhtı atması): Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, çarpıntı ve bazen morarmayla ortaya çıkar. Özellikle uzun yolculuk, ameliyat veya hareketsizlik sonrasında, bir bacakta şişlik varsa düşünülmelidir. Bu durumda istenen testlerden biri D-dimer testidir.
• Akciğer zarında hava veya sıvı birikmesi, uyku apnesi, yüksek irtifa.
• Hava yolu tıkanması: Yabancı cisim kaçması, boğulma. Bu durumda morarma dakikalar içinde gelişir.

Kalp nedenleri

• Kalp yetmezliği ve akciğer ödemi: Akciğerlerde sıvı birikince kan yeterince oksijenlenemez. Yatınca artan nefes darlığı, ayak şişliği ve pembe köpüklü balgam eşlik edebilir. Kalp yetmezliğini desteklemek için NT-proBNP ve BNP testi kullanılır.
• Doğumsal (konjenital) siyanotik kalp hastalıkları: Fallot tetralojisi gibi hastalıklarda oksijensiz kan, akciğerlere uğramadan vücut dolaşımına karışır. Çoğu bebeklik döneminde fark edilir.
• Eisenmenger sendromu: Tedavi edilmemiş bir kalp deliği yıllar içinde akciğer damar basıncını yükseltir; kanın yönü tersine döner ve erişkin yaşta morarma, parmak uçlarında çomaklaşma (davul tokmağı parmak) gelişir.
• Pulmoner hipertansiyon (akciğer damar basıncı yüksekliği): İlerlemiş evrelerde efor sırasında morarma yapabilir.
• Kalp krizi ve ciddi ritim bozuklukları: Kalbin pompalama gücü aniden düştüğünde morarma, soğuk terleme ve bilinç bulanıklığı görülebilir. Kalp krizi belirtileri ile birlikte morarma varsa 112 aranmalıdır.

Kan ve ilaçla ilgili nedenler

• Methemoglobinemi: Hemoglobinin oksijen taşıyamayan bir forma dönüşmesidir. Bazı lokal anestezikler (özellikle boğaz spreyi ve jel olarak kullanılan benzokain), dapson gibi bazı ilaçlar ve nitrat içeriği yüksek kuyu suyu neden olabilir. Kişinin nefes darlığı olmadan belirgin mor-gri renk alması ve oksijen vermekle düzelmemesi dikkat çekicidir.
• Polisitemi: Kanda alyuvar sayısının fazla olması morarmayı kolaylaştırır.

Ani dudak morarması: Acil mi?

Dakikalar ya da saatler içinde gelişen dudak morarması, soğuk ortam açıklamıyorsa acil kabul edilmelidir. Nefes darlığı, göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı, boğulma hissi veya bayılma eşlik ediyorsa beklemeden 112 aranmalıdır. Beklerken kişiyi dik oturtun, sıkan giysileri gevşetin ve yalnız bırakmayın. Kendisine önceden oksijen reçete edilmiş bir hastaysa, hekiminin belirttiği şekilde oksijenini kullanabilir.

Evde parmak ucu oksijen ölçer (pulse oksimetre) varsa yol gösterici olabilir: Sağlıklı yetişkinde değer genellikle %95 ve üzerindedir. İstirahatte sürekli %92’nin altında ölçülen değer hekime başvurmayı, nefes darlığıyla birlikte %90’ın altındaki değer acil başvuruyu gerektirir. Kronik akciğer veya doğumsal kalp hastalığı olanlarda hedef değer farklıdır ve hekim tarafından belirlenir. Soğuk parmak, oje ve titreme ölçümü bozabilir; belirtiler varsa normal bir sayı sizi oyalamamalıdır.

Bebeklerde ve çocuklarda dudak morarması

• Akrosiyanoz: Yenidoğanda ilk 24–48 saatte el ve ayakların hafif morarması sıktır ve genellikle zararsızdır. Bebek ısınınca düzelir.
• Merkezi siyanoz her zaman acildir: Yenidoğan veya bebekte dudak, dil ya da yüzde morarma; beslenirken morarma, terleme, emmeyi bırakma; hızlı soluma veya iç çekerek nefes alma doğumsal kalp veya akciğer hastalığının belirtisi olabilir. Vakit kaybetmeden çocuk acil servisine başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır.
• Katılma nöbetleri: 6 ay–5 yaş arası bazı çocuklar ağlarken nefesini tutup morarabilir ve kısa süreli bilinç kaybı yaşayabilir. Çoğu zararsızdır, ancak ilk nöbetten sonra çocuk hekimi değerlendirmesi ve gerekirse EKG önerilir.
• Nitrat kaynaklı methemoglobinemi: Özellikle 6 aydan küçük bebeklerde nitrat içeriği yüksek kuyu suyuyla hazırlanan mamalar risk oluşturur.

Dudak morarması nasıl geçer?

Dudak morarmasının kendine ait bir tedavisi yoktur; tedavi nedene yöneliktir:

• Soğuğa bağlıysa: Sıcak bir ortama geçin, ıslak giysileri çıkarın, sıcak içecek için. Morarma birkaç dakikada geçmelidir.
• Raynaud ataklarında: Elleri ve bedeni sıcak tutmak, eldiven kullanmak, sigarayı bırakmak ve atakları tetikleyen durumlardan kaçınmak işe yarar; sık ve ağır ataklarda hekim ilaç tedavisi önerebilir.
• Kalp veya akciğer hastalığına bağlıysa: Morarmanın düzelmesi, altta yatan hastalığın tedavisiyle olur. Evde oksijen kullanımı ancak hekimin önerisiyle yapılmalıdır.

Dudak kenarında kalıcı mor bir leke, darbe sonrası morluk ya da mor-lacivert renkli kabarık bir oluşum siyanoz değildir; bunlar damarsal veya deriyle ilgili durumlar olabilir ve dermatoloji muayenesi gerektirebilir.

Muayenede ve tetkiklerde neler yapılır?

Siyanoz nedeni araştırılırken şu adımlar izlenir:

• Parmak ucu oksijen ölçümü ve gerekirse atardamardan kan gazı
• Akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testleri
• EKG ve ekokardiyografi (kalbin ultrasonu): kalp deliği, kapak hastalığı, kalp yetmezliği ve akciğer damar basıncı açısından
• Tam kan sayımı ve gerekirse methemoglobin düzeyi
• Şüpheye göre akciğer embolisi için bilgisayarlı tomografi

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Yürürken, merdiven çıkarken ya da eforla dudaklarınız veya tırnaklarınız moraruyorsa
• Morarmaya nefes darlığı, çabuk yorulma, ayak şişliği veya çarpıntı eşlik ediyorsa
• Parmak uçlarınızda kalınlaşma ve tırnaklarda kubbeleşme (çomak parmak) fark ettiyseniz
• Çocuklukta bir kalp deliği veya doğumsal kalp hastalığı tanısı aldıysanız ve düzenli takip edilmiyorsanız
• Oksijen ölçerde istirahatte sürekli %92’nin altında değerler görüyorsanız
• Nabzınız çok hızlı, çok yavaş ya da düzensizse (nabız kaç olmalı)

Ani başlayan, nefes darlığıyla birlikte olan morarmada ise randevu beklenmez; 112 aranmalıdır. Hangi durumda hangi bölüme başvurulacağı için kardiyolog randevusu sayfasına bakabilirsiniz.