Yüksek Tansiyon (Hipertansiyon) Belirtileri ve Türleri

Yüksek tansiyon (hipertansiyon), kan basıncının dinlenme halinde de sürekli olarak normalin üzerinde kalmasıdır. Türkiye’de yetişkinlerin yaklaşık üçte birinde hipertansiyon vardır ve bunların önemli bir kısmı hastalığından habersizdir. Bunun başlıca nedeni, hipertansiyonun çoğu zaman hiçbir belirti vermemesidir. Bu sayfada hangi şikâyetlerin tansiyona bağlı olabileceğini, hangilerinin acil durum habercisi olduğunu ve hipertansiyonun türlerini bulacaksınız.

Yüksek tansiyon belirti verir mi?

Hipertansiyonun “sessiz” bir hastalık olarak anılmasının nedeni, tansiyonu 150/95 hatta 170/100 olan birçok kişinin kendini tamamen iyi hissetmesidir. Belirti olmaması, kalp, beyin, böbrek ve gözlerde hasar oluşmadığı anlamına gelmez. Bu yüzden 18–39 yaş arasında en az 3 yılda bir, 40 yaşından sonra ise en az yılda bir kez tansiyon ölçtürmek önerilir.

Belirti ortaya çıktığında genellikle tansiyon çok yükselmiştir ya da tansiyonun yol açtığı bir organ hasarı gelişmiştir. Tansiyonla ilişkilendirilen başlıca şikâyetler şunlardır:

Tansiyon baş ağrısı yapar mı?

Hafif ve orta düzeydeki hipertansiyon genellikle baş ağrısı yapmaz. Tansiyona bağlı baş ağrısı daha çok 180/120 civarı ve üzerindeki değerlerde görülür; tipik olarak sabah uyanırken ortaya çıkan, başın arka kısmında ve ensede zonklayıcı bir ağrıdır ve gün içinde hafifleyebilir.

Sık yapılan bir hata da tersidir: şiddetli baş ağrısı, migren veya gerginlik sırasında ağrının kendisi tansiyonu geçici olarak yükseltir. Bu durumda ağrı geçince tansiyon da düşer. Dolayısıyla “başım ağrıyor, tansiyonum çıktı” düşüncesi her zaman doğru değildir.

Tansiyona bağlı baş ağrısı nasıl geçer?

1. Oturun, 5 dakika dinlenin ve tansiyonu ölçün; birkaç dakika sonra ölçümü tekrarlayın.
2. Tansiyon çok yüksek değilse baş ağrısı için parasetamol gibi basit bir ağrı kesici kullanılabilir. İbuprofen, naproksen gibi ağrı kesicilerin sık kullanımı tansiyonu yükseltebilir.
3. Tansiyon ilacınızı kendi başınıza artırmayın veya dilaltı ilaç kullanmayın.
4. Tansiyon 180/120 ve üzerindeyse ve baş ağrısı şiddetliyse, bulantı-kusma, görme veya konuşma bozukluğu eşlik ediyorsa 112’yi arayın.

Tekrarlayan sabah baş ağrılarının kalıcı çözümü, tansiyonun gün boyu kontrol altında tutulmasıdır.

Tansiyon belirtileri: ense ağrısı

Ense ağrısı ve ensede dolgunluk hissi, halk arasında yüksek tansiyonun en bilinen belirtisidir. Oysa ense ağrısının en sık nedeni boyun kaslarındaki gerginlik, duruş bozukluğu ve boyun fıtığıdır. Ağrı ve stres de tansiyonu yükselttiği için ikisi sık birlikte görülür ve tansiyon ağrının nedeni sanılır. Ense ağrısı olduğunda tansiyonu ölçmek doğrudur; ancak “ensem ağrımıyor, tansiyonum normaldir” düşüncesi yanıltıcıdır.

Yüksek tansiyon mide bulantısı yapar mı? Tansiyon mideye vurur mu?

“Tansiyon mideye vurdu” ifadesi, tansiyon yükseldiğinde mide bulantısı, midede sıkışma veya kusma hissini anlatmak için kullanılan bir halk tabiridir; tıpta böyle bir hastalık tanımı yoktur. Olağan düzeydeki yüksek tansiyon mide bulantısı yapmaz. Bulantının tansiyonla ilgili olabileceği durumlar şunlardır:

• Çok yüksek tansiyon: 180/120’nin üzerindeki değerlerde şiddetli baş ağrısı, bulantı-kusma ve bulanık görme birlikte görülüyorsa bu, beynin etkilendiği hipertansif acil durum olabilir; 112 aranmalıdır.
• Kalp krizi: Özellikle kalbin alt yüzünü etkileyen krizlerde bulantı, terleme ve mide ağzında yanma ön planda olabilir. Göğüs, mide ağzı veya sırt ağrısıyla birlikte bulantı varsa kalp krizi belirtileri akla getirilmelidir.
• İlaç yan etkileri veya tersine, mide ağrısı ve bulantının kendisinin tansiyonu geçici olarak yükseltmesi.

Kan basıncı neden yükselir?

Kan basıncını belirleyen iki temel unsur, kalbin pompaladığı kan miktarı ve damarların bu akıma gösterdiği dirençtir. Tansiyon; damarlar sertleştiğinde, küçük damarlar daraldığında, vücutta tuz ve su tutulduğunda ya da sinir sistemi ve hormonlar (özellikle renin-anjiyotensin-aldosteron sistemi) aşırı çalıştığında yükselir. Yaş, genetik yatkınlık, tuzlu beslenme, fazla kilo, hareketsizlik, alkol ve uyku apnesi bu mekanizmaları tetikleyen başlıca etkenlerdir. Ayrıntılar için tansiyonu ne yükseltir rehberine bakabilirsiniz.

Yüksek tansiyon türleri

Esansiyel (primer) hipertansiyon nedir?

Esansiyel veya primer hipertansiyon, belirli bir hastalığa bağlı olmayan, genetik yatkınlık ile yaşam tarzı etkenlerinin birleşimiyle gelişen hipertansiyondur. Hipertansiyonu olanların yaklaşık %90’ı bu gruptadır. Genellikle 30–40 yaşından sonra yavaş yavaş ortaya çıkar, sıklıkla ailede de hipertansiyon vardır. Ömür boyu süren bir durumdur ama yaşam tarzı değişikliği ve ilaçla kontrol altında tutulabilir.

Sekonder hipertansiyon

Tansiyonun belirli bir hastalık veya ilaca bağlı olarak yükseldiği durumdur; hipertansiyonluların yaklaşık %5–10’unu oluşturur, dirençli hipertansiyonda bu oran daha yüksektir. En sık nedenler primer aldosteronizm (böbreküstü bezinden fazla aldosteron salgılanması), uyku apnesi, böbrek hastalıkları ve böbrek atardamarı darlığıdır; tiroid hastalıkları, feokromositoma ve Cushing sendromu daha nadirdir. Şu durumlarda sekonder neden araştırılır:

• 40 yaşından önce başlayan hipertansiyon
• Daha önce kontrol altında olan tansiyonun aniden bozulması
• Üç ilaca rağmen düşmeyen tansiyon
• Kanda açıklanamayan potasyum düşüklüğü
• Ataklar halinde tansiyon yükselmesi, çarpıntı ve terleme

Beyaz önlük hipertansiyonu

Muayenehanede yüksek (140/90 ve üzeri), evde ve 24 saatlik Holter ölçümünde normal olan tansiyondur. Doktor ortamındaki heyecana bağlıdır. Tamamen zararsız sayılmaz: bu kişilerde ileride kalıcı hipertansiyon gelişme olasılığı daha yüksektir, bu nedenle düzenli ev ölçümüyle takip edilir.

Maskeli hipertansiyon: gizli tansiyon nedir?

Gizli tansiyon, maskeli hipertansiyonun halk arasındaki adıdır: tansiyon muayenede normal, ancak evde veya gün içinde yüksektir. Sigara içenlerde, yoğun stres altında çalışanlarda, diyabet ve böbrek hastalığı olanlarda daha sık görülür. Muayenede normal çıktığı için gözden kaçar ve kalıcı hipertansiyon kadar risklidir. Muayenede normal tansiyona rağmen kalp kasında kalınlaşma (kalp büyümesi) veya idrarda protein saptanan kişilerde akla gelmelidir.

Diğer türler

• İzole sistolik hipertansiyon: Büyük tansiyon 140 ve üzeri, küçük tansiyon 90’ın altı. İleri yaşta en sık görülen tiptir ve damar sertliğini yansıtır.
• İzole diastolik hipertansiyon: Yalnızca küçük tansiyon yüksektir; daha çok genç ve orta yaşlılarda görülür.
• Gece hipertansiyonu: Tansiyonun gece beklenen şekilde düşmemesidir; ancak 24 saatlik Holter ile saptanabilir. Uyku apnesi ve böbrek hastalığında sıktır.
• Dirençli hipertansiyon: Biri idrar söktürücü olmak üzere üç farklı ilacın uygun dozlarına rağmen tansiyonun hedefe inmemesidir. Önce ilaçların düzenli kullanılıp kullanılmadığı ve ölçümün doğruluğu kontrol edilir.
• Gebelik hipertansiyonu ve preeklampsi: Hamilelikte ortaya çıkan ve anne ile bebek açısından yakın takip gerektiren türlerdir.

“Asabi tansiyon” nedir?

“Asabi tansiyon” veya “sinirsel tansiyon”, öfke, stres ya da kaygı anlarında yükselip sakinleşince düşen tansiyonu anlatan bir halk tabiridir. Stres gerçekten de tansiyonu geçici olarak yükseltir. Ancak bu yükselmeler sık tekrarlıyorsa çoğu zaman altta kalıcı bir hipertansiyon ya da maskeli hipertansiyon vardır. Nadiren de ataklar halinde tansiyon yükselmesi feokromositoma gibi hormonal bir hastalığın işareti olabilir. Bu nedenle “sinirden” diye geçiştirmek yerine ev ölçümü ve gerekirse Holter ile durum netleştirilmelidir.

Tansiyonu yüksek olanlara “müthiş çözüm” var mı?

İnternette sık karşılaşılan “tansiyonu bir günde düşüren” bitkiler, kürler ve karışımların hiçbirinin etkisi bilimsel çalışmalarla gösterilmemiştir; bazıları (ör. meyan kökü içerenler) tansiyonu yükseltebilir, bazıları da ilaçlarla etkileşir. Etkisi kanıtlanmış yol, sabırla uygulanan iki adımdır: az tuzlu, DASH tipi beslenme, kilo verme ve egzersiz gibi yaşam tarzı değişiklikleri ile gerektiğinde tansiyon ilaçları. Günümüzde çoğu hastada tek tablette birleştirilmiş iki ilaçla tansiyon kontrol altına alınabilmektedir.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Evde ölçtüğünüz tansiyon birkaç gün boyunca 135/85 ve üzerindeyse
• Sabahları tekrarlayan ense ve baş ağrısı yaşıyorsanız
• Muayenede normal ama evde yüksek ölçüm alıyorsanız (gizli tansiyon şüphesi)
• 40 yaşından önce hipertansiyon saptandıysa veya üç ilaca rağmen tansiyonunuz düşmüyorsa
• Stresle tekrarlayan ani tansiyon yükselmeleri, çarpıntı ve terleme yaşıyorsanız

Muayenede tansiyon türünün belirlenmesi için ev ölçüm kayıtlarınız değerlendirilir, gerekirse 24 saatlik tansiyon Holteri takılır; organ hasarı EKG, ekokardiyografi, kan ve idrar tahlilleriyle araştırılır. Hedef değerler için tansiyon kaç olmalı rehberine bakabilir, randevu alabilirsiniz.