Şah Damarı Tıkanıklığı Belirtileri, Teşhisi ve Tedavisi

Kısa cevap

Şah damarı (karotis arter) tıkanıklığı çoğu zaman hiçbir belirti vermez; ağrı yapmaz. İlk belirti genellikle bir inme uyarısıdır: yüzde kayma, bir kol veya bacakta ani güçsüzlük ya da uyuşma, konuşma bozukluğu veya bir gözde perde inmesi gibi kısa süreli görme kaybı. Bu belirtiler geçse bile acil değerlendirme gerekir. Tanı ağrısız bir tetkik olan karotis Doppler ultrasonuyla konur.

Şah damarının ikiye ayrıldığı noktada iç kola giden damarı daraltan plak

Bu sayfada

Şah damarı nerede ve ne tarafta?
Şah damarı tıkanıklığı belirtileri
Sol ya da sağ boyun şah damar ağrısı neden olur?
Şah damarı belirginleşmesi
Teşhis: karotis Doppler ultrasonu
İntima nedir? IMT (intima-media kalınlığı) ne demek?
Şah damarı tıkanıklığı nasıl tedavi edilir?
Kimler şah damarı ultrasonu yaptırmalı?
Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

Ne zaman acile gitmeli?

Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:

Yüzün bir tarafında kayma, bir kol veya bacakta ani güçsüzlük ya da uyuşma (dakikalar içinde geçse bile 112)
Ani konuşma bozukluğu, söyleneni anlayamama
Bir gözde aniden perde iner gibi görme kaybı
Boyun ağrısıyla birlikte ani baş ağrısı, göz kapağında düşme veya göz bebeğinde küçülme (damar yırtılması olabilir)
Ani denge kaybı, çift görme ve yürüyememe

Koroner ve Karotiste Yumuşak Plak
Kısa bilgilendirme videosu; tam metni aşağıda.
Doç. Dr. Seçkin Satılmış anlatıyor
Videonun metni
Yumuşak plağı tespit edilenler, şah damarında yumuşak plağı olanlar ya da sanal anjiyo, BT anjiyo, yumuşak plağı tespit edilenler ne yapıyor merak ediyorum. Bunlar yüksek riskli gruptadır aslında. Eğer bir de sigara içiyor, LDL de 160'ın üstündeyse kesin ve kesin ilaç tedavisi alması gerekir. Ya da LDL'si 190 üstünde olup da hiç ilaç almayanları uyarıyorum. Çok tehlikeli. Kalp krizini neredeyse 4 kat yumuşak plak arttırır ya da pıhtı riskini 2-4 kat arttırır. Bu riskler gözlerine alınamayacak riskler değil. Eğer sigara içiyorsanız LDL kolesterolünüz 160'ın üstündeyse bırakın ileri tetkikleri. Şu yumuşak plakları eritmek için küçültmek için kolesterol tedavisi almanız gerekir. Benden size uyarı.
Instagram'da izle

Şah damarları (karotis arterler), boynun iki yanından geçerek beyne kan taşıyan ana atardamarlardır. Bu damarların iç yüzeyinde zamanla yağ ve kireç birikmesiyle oluşan plaklar, damarı daraltabilir ya da plaktan kopan küçük parçalar beyne giderek inmeye yol açabilir. Beyin damarı tıkanmasına bağlı (iskemik) inmelerin yaklaşık %10–15’inin şah damarı darlığıyla ilişkili olduğu tahmin edilir. Hastalık çoğu zaman sessiz ilerlediği için belirtilerini bilmek ve risk taşıyan kişilerde erken tanı koymak önemlidir.

Şah damarı nerede ve ne tarafta?

Şah damarı boynun hem sağında hem solunda bulunur. Sol ortak şah damarı doğrudan aort kavsinden çıkar; sağ ortak şah damarı ise aorttan ayrılan ortak bir kökten (brakiyosefalik arter) doğar. Her iki damar da nefes borusunun yanından yukarı çıkar ve çene köşesinin hemen altında, yaklaşık gırtlak hizasında ikiye ayrılır:

İç şah damarı (internal karotis): Beyni ve gözü besler. Plaklar en sık bu ayrılma noktasında ve iç şah damarının başlangıcında oluşur.
Dış şah damarı (eksternal karotis): Yüzü, dili ve saçlı deriyi besler.

Çene köşesinin altına iki parmakla hafifçe dokunduğunuzda hissettiğiniz nabız, şah damarının atımıdır.

Şah damarı tıkanıklığı belirtileri

Boyun damar tıkanıklığı, kalp damarı tıkanıklığından farklı olarak ağrı yapmaz. Darlık ilerlese bile kişi çoğu zaman hiçbir şey hissetmez; beyne giden kan diğer damarlar aracılığıyla da sağlanabilir. Bu yüzden şah damarı tıkanıklığı belirtileri aslında inme ve geçici inme (TİA) belirtileridir:

Belirti	Nasıl görülür?
Yüzde kayma	Gülümserken ağzın bir tarafı düşer
Kol veya bacakta güçsüzlük	Bir kol kaldırılamaz ya da aşağı düşer, elden eşya kayar
Uyuşma	Vücudun bir yarısında his kaybı veya karıncalanma
Konuşma bozukluğu	Kelimeleri bulamama, peltek konuşma, söyleneni anlayamama
Tek gözde geçici görme kaybı	Bir göze perde iner gibi, genellikle dakikalar içinde düzelir (amorozis fugaks)

Geçici iskemik atak (TİA), bu belirtilerin dakikalar içinde tamamen geçtiği “mini inme”dir. Belirtilerin geçmesi rahatlatıcı görünse de TİA’dan sonraki ilk günlerde gerçek inme riski yüksektir. Belirti geçse bile 112’yi arayın ya da acil servise gidin.

Şah damarı darlığında belirtiler, darlığın bulunduğu tarafın karşı tarafındaki kol ve bacakta görülür; görme kaybı ise aynı taraftaki gözde olur. Örneğin sol şah damarı darlığı sağ kolda güçsüzlüğe ve sol gözde görme kaybına yol açabilir.

Sol ya da sağ boyun şah damar ağrısı neden olur?

Boyunda, şah damarının üzerinde hissedilen ağrı çoğu zaman şah damarı tıkanıklığından kaynaklanmaz. Sağ veya sol boyun ağrısının sık nedenleri şunlardır:

Boyun kaslarında gerginlik ve boyun fıtığı
Boğaz enfeksiyonuna bağlı lenf bezi şişmesi
Tiroid bezinin iltihabı
Şah damarı duvarının geçici iltihabı (karotidini): damar üzerine basınca hassasiyet, genellikle kendiliğinden geçer

Daha nadir ama önemli bir neden şah damarı diseksiyonudur, yani damar iç duvarının yırtılması. Genellikle gençlerde ve orta yaşta görülür; boyuna ani hareket, travma veya boyun manipülasyonu sonrası ortaya çıkabilir. Tek taraflı boyun ağrısına baş ağrısı, aynı taraf göz kapağında düşme, göz bebeğinde küçülme veya inme belirtileri eşlik ediyorsa acil değerlendirme gerekir.

Şah damarı belirginleşmesi

Boyunda atımın gözle görülmesi, zayıf kişilerde ve heyecan, egzersiz, ateş sırasında normal olabilir. İleri yaşta ve yüksek tansiyonlu kişilerde şah damarının kıvrılması (tortiozite) boyunda atan bir şişlik gibi görünebilir ve çoğu zaman zararsızdır. Aort kapak yetmezliği ve tiroid bezinin fazla çalışması da atımı belirginleştirir. Boynun yan tarafında dolgun, şişkin görünen damar ise genellikle şah damarı değil boyun toplardamarıdır (juguler ven) ve kalp yetmezliğinin bir işareti olabilir. Boyunda yeni fark edilen, atan bir şişlik mutlaka muayene edilmelidir.

Teşhis: karotis Doppler ultrasonu

Şah damarı tıkanıklığının tanısında ilk tetkik karotis Doppler ultrasonudur. Ultrason plağın yerini ve yapısını gösterir; Doppler ise darlık bölgesindeki kan akım hızını ölçerek darlığın yüzdesini hesaplar.

Şah damarı ultrasonu nasıl çekilir? Sırtüstü yatarsınız, boynunuza jel sürülür ve başınız incelenen tarafın tersine hafifçe çevrilir. Prob köprücük kemiğinden çene altına kadar boyun boyunca gezdirilir. İşlem ağrısızdır; radyasyon, iğne veya ilaç içermez ve hazırlık gerektirmez.

Darlık derecesi	Genel yaklaşım
%50’nin altında	İlaç tedavisi ve risk faktörlerinin kontrolü, belirli aralıklarla takip
%50–69	İlaç tedavisi; belirti vermişse ameliyat değerlendirilir
%70–99	İlaç tedavisi; belirti vermişse ameliyat veya stent önerilir, belirti vermemişse ek risk özelliklerine göre karar verilir
%100 (tam tıkanma)	Damarı açma işlemi genellikle yapılmaz; ilaç tedavisi sürdürülür

Girişim planlanan hastalarda darlık, bilgisayarlı tomografi anjiyografi veya manyetik rezonans anjiyografi ile doğrulanır.

İntima nedir? IMT (intima-media kalınlığı) ne demek?

İntima, atardamar duvarının en iç katmanıdır; kanla doğrudan temas eden ince bir örtü tabakasıdır. Altındaki kas katmanına media, en dış katmana adventisya denir. Damar sertliği (ateroskleroz) intima katmanında başlar.

IMT (intima-media kalınlığı), şah damarı ultrasonunda iç iki katmanın toplam kalınlığının milimetre cinsinden ölçülmesidir. Kalınlık yaşla birlikte artar; yetişkinlerde genellikle 0,9 mm’nin üzerindeki değerler artmış kabul edilir. Ancak Avrupa Kardiyoloji Derneği (ESC) 2021 önleme kılavuzu, kalp-damar riskini belirlemek için rutin IMT ölçümünü önermez; çünkü ölçümler arasında farklılık fazladır ve risk tahminine katkısı sınırlıdır. Ultrasonda belirgin bir plak görülmesi ise daha anlamlıdır ve kişinin risk sınıfını yükseltebilir.

Şah damarı tıkanıklığı nasıl tedavi edilir?

Tedavi, darlığın derecesine ve belirti verip vermediğine göre belirlenir. Avrupa Damar Cerrahisi Derneği (ESVS) 2023 ve ESC 2024 periferik arter hastalıkları kılavuzlarının ortak yaklaşımı şöyledir:

Herkese uygulanan ilaç tedavisi

Kolesterol ilacı (statin): Şah damarında plak veya darlık olan hastalar çok yüksek riskli kabul edilir; LDL kolesterol hedefi genellikle 55 mg/dL’nin altı ve başlangıca göre en az %50 düşüştür. Ayrıntılar için kolesterol kaç olmalı ve kolesterol ilaçları rehberlerine bakabilirsiniz.
Antiagregan: Belirti vermiş darlıklarda ve çoğu belirtisiz darlıkta aspirin veya klopidogrel kullanılır. Bu ilaçlar hakkında kan sulandırıcı ilaçlar sayfasında bilgi bulabilirsiniz.
Tansiyon kontrolü: Hedef değerler için tansiyon kaç olmalı rehberine bakabilirsiniz.
Sigaranın bırakılması, diyabetin kontrolü, düzenli egzersiz ve sağlıklı beslenme.

Ameliyat ve stent

Belirti vermiş darlıkta: %70–99 darlıkta ameliyat önerilir, %50–69 darlıkta değerlendirilir. İnme riski ilk günlerde en yüksek olduğu için işlemin belirtilerden sonraki 14 gün içinde yapılması önerilir.
Belirti vermemiş darlıkta: %60–99 darlıkta işlem, yalnızca ilaç tedavisine rağmen inme riskini artıran ek özellikler (hızlı ilerleyen darlık, riskli plak yapısı gibi) varsa ve beklenen yaşam süresi uzunsa düşünülür. Belirtisiz hastaların çoğu yalnızca ilaç tedavisiyle izlenir.
Karotis endarterektomi: Boyundan yapılan bir kesiyle damar açılır ve plak temizlenir; çoğu hastada ilk tercihtir.
Karotis stent: Kasıktan veya koldan girilerek darlık bölgesine stent yerleştirilir. Ameliyat riski yüksek olanlarda veya boyun yapısı ameliyata uygun olmayanlarda tercih edilebilir.

Karar; nöroloji, kalp ve damar cerrahisi, kardiyoloji ve girişimsel radyoloji uzmanlarının birlikte değerlendirmesiyle verilir.

Kimler şah damarı ultrasonu yaptırmalı?

Belirtisi olmayan herkese rutin tarama önerilmez. Ancak aşağıdaki durumlarda hekim karotis Doppler isteyebilir:

Geçirilmiş TİA veya inme
Muayenede boyunda üfürüm duyulması
Bacak damarlarında veya kalp damarlarında yaygın tıkanıklık
Kalp ameliyatı öncesi değerlendirme (bazı hastalarda)
Çok sayıda risk faktörünün bir arada olması

Kalp damarlarının da etkilenip etkilenmediğini anlamak için kalp damar tıkanıklığı belirtileri rehberine göz atabilirsiniz.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

Başka bir tetkikte şah damarında plak veya darlık saptandıysa
Kalp damarlarında veya bacak damarlarında tıkanıklık tanınız varsa
Yüksek kolesterol, yüksek tansiyon, diyabet ve sigara gibi risk faktörlerinden birkaçı sizde bir aradaysa
Geçirilmiş TİA veya inme sonrası kalp kaynaklı pıhtı (örneğin atriyal fibrilasyon) araştırılacaksa
Kolesterol ilacınıza rağmen LDL değeriniz hedefin üzerindeyse

Ani başlayan inme belirtilerinde poliklinik randevusu beklenmemelidir; 112’yi arayın. Planlı değerlendirme için kardiyolog randevusu sayfasını kullanabilirsiniz.

Konuyla ilgili diğer videolar

Her Pıhtı Felç Yapar mı? Ritim ve Şah Damarı
Not: Videoda inmelerin kaynağına ilişkin verilen oranlar kaynağa göre değişir; sitedeki bilgiler güncel kılavuzlara dayanır.
Doç. Dr. Seçkin Satılmış anlatıyor
Videonun metni
Her pıhtı felç yapar mı? Aslında beynimizde gün içi her zaman küçük küçük mikro on bilimetrik pıhtılar atıyor. Ama vücudumuz o kadar mükemmel ki bu pıhtıları temizlediği için felç olmuyoruz. Ama zaman içinde işaret edebilir. İnsanın karakteri değişebilir, bilinç bulanıklığı olabilir, espri yeteneğini kaybedebilir. Anlayın ki bunlar dahi pıhtıdan kaynaklanıyor olabilir. İnsanın karetlerini değiştirir. Ama şu da bir işarettir. Pıhtı işaret verdiğinde geliyorum diyebilir. Yani bir pıhtıdan sonra daha büyük bir pıhtı olabilir. Mesela bakın bu EKG'de hiç bozuntuya vermese de pıhtının %20-30 nedeni. Yani sizin yaşadığınız bir çarpıntı, bir ritim bozukluğunda felç olma ihtimaliniz %20-25. Belli bir yaştan sonra yani 40'lı yaşlardan sonra ritim takibi çok önemlidir. Onun haricinde şah damarından kaynaklanan pıhtılar da neredeyse pıhtının %60-70 nedendir. Yani siz sadece şu şah damarıyla kalbin içindeki bir ritimin kontrolüyle pıhtıyı %80'i engellersiniz. Yani hayatınızın berbat olmaması için, sağlıklı bir vücuda sahip olmak için şah damarınızla kalbinizin ritmini felç olmamak için kontrol ettirirseniz yeterlidir diyebilirim.
Instagram'da izle

Sık sorulan sorular

Şah damarı ne tarafta?

Şah damarı boynun iki yanında birer tane bulunur; yani hem sağda hem solda vardır. Nefes borusunun hemen yanında, çene köşesinin altında nabız olarak hissedilebilir. Sol şah damarı doğrudan aort kavsinden, sağ şah damarı ise aorttan çıkan ortak bir kökten ayrılır.

Şah damarı nerede, nasıl bulunur?

İşaret ve orta parmağınızı çene köşesinin hemen altına, nefes borusu ile boyun kası arasındaki çukura hafifçe yerleştirdiğinizde şah damarının atımını hissedebilirsiniz. Nabzı iki taraftan aynı anda ve sert bastırarak kontrol etmeyin; özellikle yaşlılarda baş dönmesine yol açabilir.

Şah damarı belirginleşmesi neden olur?

Boyunda görülen atım zayıf kişilerde, heyecan, egzersiz ve ateş sırasında normal olarak belirginleşebilir. Yaşlı ve yüksek tansiyonlu kişilerde şah damarının kıvrılması, aort kapak yetmezliği veya tiroid bezinin fazla çalışması da belirgin atıma yol açar. Boyunda şişkin ve dolgun görünen damar çoğu zaman şah damarı değil boyun toplardamarıdır ve kalp yetmezliği belirtisi olabilir; değerlendirilmesi gerekir.

Şah damarı ultrasonu nasıl çekilir?

Karotis Doppler ultrasonu sırtüstü yatarak yapılır. Boynunuza jel sürülür, başınız hafifçe yana çevrilir ve prob boyun boyunca gezdirilir. İğne, ilaç veya radyasyon yoktur; hazırlık ve açlık gerekmez. İşlem her iki taraf için genellikle 15–30 dakika sürer.

Şah damarı tıkanıklığı baş dönmesi yapar mı?

Tek başına baş dönmesi şah damarı darlığının tipik belirtisi değildir. Baş dönmesi çoğunlukla iç kulak sorunları, tansiyon düşüklüğü veya ritim bozukluklarından kaynaklanır. Ancak baş dönmesine çift görme, konuşma bozukluğu veya denge kaybı eşlik ediyorsa beyin dolaşımı açısından acil değerlendirme gerekir.

Şah damarı darlığı ilaçla açılır mı?

Mevcut plak ilaçla tamamen ortadan kalkmaz. Ancak yüksek dozlu kolesterol ilacı, kan sulandırıcı, tansiyon kontrolü ve sigaranın bırakılması plağı sabitler, büyümesini yavaşlatır ve inme riskini belirgin azaltır. İleri ve belirti vermiş darlıklarda ameliyat veya stent gerekebilir.

Şah damarı ameliyatı riskli mi?

Deneyimli merkezlerde karotis endarterektomi (şah damarının açılarak plağın temizlenmesi) ve karotis stent işlemleri düşük komplikasyon oranlarıyla yapılır. Buna rağmen işlem sırasında veya sonrasında küçük bir inme riski vardır. Bu nedenle işlem, yalnızca beklenen yararı riskinden açıkça fazla olan hastalara önerilir.