Bacak Damar Tıkanıklığı (Periferik Arter Hastalığı): Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi

Yürürken baldırınız ağrıyor, durunca geçiyor mu? Bu, bacak atardamarlarında daralma ya da tıkanıklık olduğunu gösteren en tipik işarettir. Tıptaki adı periferik arter hastalığıdır: kalp damarlarını daraltan yağlı plak (ateroskleroz, damar sertliği) bu kez bacağa kan taşıyan damarlarda birikir. Dünyada 200 milyonu aşkın kişide bu hastalığın olduğu tahmin ediliyor ve bir kısmı hiç şikâyet fark etmiyor. Bacak damar tıkanıklığı yalnızca bir bacak sorunu değildir; vücudun başka damarlarında da plak olabileceğinin habercisidir.

Bacak damar tıkanıklığının dört belirtisi

Bacak damar tıkanıklığında dört belirtiye dikkat edin:

1. Yürürken gelen, durunca geçen ağrı. Tıptaki adı kladikasyondur (topallama). Çoğunlukla baldırda kramp, sıkışma ya da yorgunluk şeklindedir. Her seferinde benzer bir mesafede başlar ve ayakta durmakla birkaç dakikada geçer. Yokuş ve merdivende daha erken gelir.
2. Ayakta soğukluk ve renk değişikliği. Hastalıklı taraftaki ayak diğerine göre daha soğuk ve soluk olabilir. Bacak kılları azalır, tırnaklar yavaş uzar, deri incelip parlaklaşır.
3. İyileşmeyen yara. Ayak parmaklarında, topukta ya da ayak sırtında küçük bir yara haftalarca kapanmaz. Kan akımı azaldığı için doku kendini onaramaz.
4. Dinlenirken ağrı. İleri evrede ağrı yürümeden de gelir; özellikle gece yatarken ayakta yanma ve ağrı olur. Bacağı yataktan sarkıtınca azalması tipiktir.

Peki ağrının yeri neden önemli? Çünkü tıkanıklığın yerini gösterir. Baldır ağrısı çoğunlukla uyluktaki ya da diz arkasındaki damarlardan kaynaklanır. Kalçada ve uylukta gelen ağrı ise karın içindeki ana damarın (aort) ya da leğen kemiği damarlarının daraldığını düşündürür. Bu yerleşimde erkeklerde sertleşme sorunu da eşlik edebilir.

Belirtisiz seyir de sık görülür. Hareket etmeyen ya da diyabete bağlı sinir hasarı olan kişiler ağrıyı hissetmeyebilir. Bu yüzden risk taşıyanlarda belirti beklemeden ölçüm yapılması önerilir.

Masum bacak ağrısı mı, damar ağrısı mı?

Bacak ağrısının her türü damardan değildir. Aşağıdaki tablo ilk ayrımı yapmanıza yardımcı olur:

Bacak damar tıkanıklığı ile varis aynı şey mi?

Hayır, iki ayrı damar sisteminin hastalığıdır. Bacak damar tıkanıklığı atardamar hastalığıdır ve kanın bacağa gidişini azaltır. Varis ise toplardamar hastalığıdır ve kanın kalbe dönüşünü zorlaştırır.

Atardamar tıkanıklığında ağrı yürüyünce gelir, ayak soğuk ve solgundur. Varis ve toplardamar yetmezliğinde ise ağrı uzun süre ayakta kalınca gelir, bacak şişkin ve ağırdır. Bu yüzden atardamar darlığı olan birinde varis çorabı zararlı olabilir; çorap kullanmadan önce ayak nabızları kontrol edilmelidir. Varisin belirtileri, bacak pıhtısından nasıl ayrıldığı ve tedavisi için varis ve toplardamar hastalıkları rehberine bakın.

Bacak damar tıkanıklığı neden olur?

Neden kalp damarlarıyla aynıdır: damar duvarında kolesterol plağı birikir. En güçlü risk faktörleri şunlardır:

• Sigara: Bacak damar tıkanıklığının en güçlü nedenlerinden biridir. Sigara içenlerde hastalık daha erken başlar ve daha hızlı ilerler.
• Diyabet: Özellikle diz altındaki küçük damarları tutar. Sinir hasarı ağrıyı maskeler, yaralar daha zor iyileşir.
• Yüksek kötü kolesterol (LDL): Plağın ana yapı taşıdır.
• Yüksek tansiyon, ileri yaş ve kronik böbrek hastalığı.

Kalp ve şah damarıyla birlikteliği önemlidir. Bacak damarları tıkalı olan kişilerin önemli bir kısmında kalp damarlarında ya da şah damarında da daralma bulunur. Bu yüzden bu hastalık tanısı alan kişi kalp krizi ve inme açısından çok yüksek riskli gruba girer. Kalp damarları için kalp damar tıkanıklığı belirtileri, boyun damarları için şah damarı tıkanıklığı rehberlerini okuyun.

Bacak damar tıkanıklığı nasıl anlaşılır?

Tanı üç basamakta konur. İlk basamak basit ve ağrısızdır.

1. Ayak bileği-kol indeksi

Ayak bileğinden ve koldan ölçülen büyük tansiyon oranlanır. Sağlıklı damarda ayak bileğindeki basınç kol basıncına eşit ya da biraz yüksektir. Sonuç şöyle okunur:

Değer 0,90’ın altına indikçe daralma ağırlaşır.

Dinlenirken sonuç normal çıkıp şikâyet sürüyorsa ölçüm, kısa bir yürüyüş ya da koşu bandı testinden sonra tekrarlanır. Diyabeti ya da ileri böbrek hastalığı olanlarda damarlar kireçlendiği için ayak parmağı basıncına da bakılabilir.

2. Doppler ultrason

Renkli Doppler ultrason darlığın yerini, uzunluğunu ve kan akımının ne kadar azaldığını gösterir. İğnesiz ve ışınsızdır; tanıyı doğrulamada ilk görüntüleme yöntemidir.

3. BT anjiyo ya da MR anjiyo

Girişim ya da ameliyat düşünülen hastalarda damar haritasını çıkarmak için bilgisayarlı tomografi (BT) ya da manyetik rezonans (MR) anjiyo çekilir. Klasik anjiyo çoğunlukla tedaviyle aynı seansta yapılır.

Bacak damar tıkanıklığı nasıl tedavi edilir?

Tedavinin iki amacı vardır. Birincisi yürüme mesafesini artırmak ve bacağı korumak. İkincisi kalp krizi ve inme riskini düşürmek. Tedavi dört ayaktan oluşur.

1. Yürüme egzersizi

En etkili tedavilerden biri yürümektir. Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin 2024 kılavuzu, gözetim altında yapılan yürüme programını ilk tedavi olarak önerir: en az 12 hafta, haftada en az üç kez, seans başına yaklaşık yarım saat ile bir saat.

Nasıl yapılır? Ağrı başlayana ve belirginleşene kadar yürüyün. Durun, ağrı geçince yeniden yürüyün. Bu döngü zamanla bacakta yan damarların (kollateral) gelişmesine ve kasın oksijeni daha iyi kullanmasına yardım eder. Gözetimli program yoksa evde yapılan düzenli yürüyüş de yararlıdır.

2. Sigarayı bırakmak

Sigarayı bırakmak hastalığın gidişini değiştiren en önemli adımdır. Hastalığın ilerlemesini yavaşlatır, girişim sonrası damarın açık kalma şansını yükseltir. Bırakmakta zorlanıyorsanız sigara bırakma desteği ve ilaç tedavisi için hekiminize başvurun.

3. İlaç tedavisi

Bacak damar tıkanıklığı olan herkes çok yüksek riskli kabul edilir. Bu yüzden:

• Kolesterol: LDL hedefi 55 mg/dL’nin altı ve başlangıca göre en az %50 düşüştür. Çoğu kişide statin (kolesterol ilacı) gerekir; hedefe ulaşılamazsa başka ilaçlar eklenir. Ayrıntılar için kolesterol kaç olmalı ve kolesterol ilaçları rehberlerine bakın.
• Kan pulcuklarını etkileyen ilaçlar (antiagregan): Şikâyet yapan hastalıkta asetilsalisilik asit ya da klopidogrel gibi bir antiagregan önerilir. Bazı hastalarda buna düşük dozda bir antikoagülan eklenebilir. Seçim kanama riskine göre yapılır; bkz. kan sulandırıcı ilaçlar.
• Tansiyon ve şeker: Tansiyon ve kan şekeri hedefte tutulur. Tansiyon hedefleri için tansiyon kaç olmalı rehberine bakın.
• Yürüme mesafesini artıran ilaçlar: Seçilmiş hastalarda silostazol gibi ilaçlar kullanılabilir.

İlaçların türü ve dozu hekiminiz tarafından belirlenir. Kendi başınıza başlamayın, kesmeyin.

4. Girişimsel tedavi ve cerrahi

Tıkalı her damarın açılması gerekmez. Şikâyet yapmayan darlıkta girişim önerilmez; ilaç ve yaşam tarzı yeterlidir. Aşağıdaki açıklama kalp damarları için yapılmıştır; kılavuzlar bacak damarlarında da aynı yaklaşımı önerir:

Doç. Dr. Seçkin Satılmış: “Her tıkalı damarı açmıyoruz. Çünkü şikâyete neden olmayan tıkalı damarları açmanın görüntüden başka yararı olmayabilir.”

Peki damar ne zaman açılır? Üç durumda:

1. En az üç aylık yürüme programı ve ilaç tedavisine rağmen ağrı günlük yaşamı kısıtlıyorsa.
2. Dinlenirken ağrı, iyileşmeyen yara ya da kararma varsa (bacağı tehdit eden kronik iskemi, eski adıyla kritik bacak iskemisi). Bu durumda bacağı korumak için damar mümkün olan en kısa sürede açılmalıdır.
3. Damar aniden tıkandıysa (akut tıkanma). Bu bir acildir.

Girişim yöntemleri şunlardır:

• Balon ve stent (endovasküler tedavi): İnce bir kateterle damara girilir. Darlık balonla genişletilir; gerekirse ilaç kaplı balon ya da stent kullanılır. Bu girişimler çoğunlukla kasıktaki atardamardan yapılır. Uygun hastalarda koldaki atardamardan girilerek de uygulanabilir. Hangi yolun seçileceğine damarın yapısına göre karar verilir.
• Cerrahi: Uzun ve yaygın tıkanıklıklarda kişinin kendi toplardamarı ya da yapay bir damarla tıkalı bölgenin etrafından köprü (baypas) yapılır. Bazı darlıklarda damarın içindeki plak cerrahi olarak temizlenir.

Hangi yöntemin seçileceği tıkanıklığın yerine, uzunluğuna, kişinin genel sağlığına ve beklenen yarara göre belirlenir. Her girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişir. Girişimden sonra da yürüme programı, sigarasızlık ve ilaç tedavisi sürer.

Ayak bakımı

Özellikle diyabeti olanlar her gün ayaklarını kontrol etmelidir. Ayağı ılık suyla yıkayın, iyice kurulayın, parmak aralarına dikkat edin. Çıplak ayakla yürümeyin, rahat ayakkabı giyin. Sıcak su torbası ve ısıtıcıyı ayağa doğrudan tutmayın; his azaldığı için yanık fark edilmeyebilir.

Ani bacak ağrısı: akut tıkanma

Bacak damar tıkanıklığı çoğunlukla yıllar içinde yavaş gelişir. Nadiren damar bir pıhtıyla aniden tıkanır. Buna akut bacak iskemisi denir ve saatler önemlidir.

Belirtiler dakikalar ya da saatler içinde başlar:

• Şiddetli ağrı
• Soğuk ve soluk bacak
• Uyuşma, karıncalanma
• Bacakta güçsüzlük, oynatamama
• Ayakta nabız alınamaması

Bu belirtilerde beklemeyin, 112’yi arayın. Özellikle ritim bozukluğu (atriyal fibrilasyon) olan ya da daha önce bacak damarına girişim yapılmış kişilerde bu tablo akla gelmelidir. Bacağı ovmayın, ısıtmayın, yukarı kaldırmayın.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Yürürken baldırda, uylukta ya da kalçada gelen, durunca geçen ağrınız varsa
• Bir ayağınız diğerinden belirgin soğuk ya da solgunsa
• Ayağınızda iki haftada iyileşmeyen bir yara varsa
• 65 yaşın üzerindeyseniz ya da daha genç olup sigara içiyor, diyabet ya da böbrek hastalığınız varsa (ayak bileği-kol indeksi ölçtürün)
• Kalp damarında, şah damarında ya da karın aortunda daralma veya genişleme saptandıysa
• Bacak damarına girişim yapıldıysa ve şikâyetleriniz yeniden başladıysa

Muayenede nabızlar elle yoklanır, ayak bileği-kol indeksi ölçülür, gerekirse Doppler ultrason yapılır. Kalp ve şah damarı da aynı değerlendirmede ele alınır. Randevu ve muayene hazırlığı için kardiyolog randevusu sayfasına bakın.

Yürürken gelen, durunca geçen ağrıyı “yaşlılık” diye geçiştirmeyin. Bacağınız aniden soğuk, soluk ve çok ağrılı olursa beklemeden 112’yi arayın.