Açık Kalp Ameliyatı (Bypass): Kimlere Yapılır, Riskleri Nelerdir?

Açık kalp ameliyatı kimlere yapılır? En çok, kalp damarlarında yaygın ve karmaşık darlığı olan kişilere yapılır. Halk arasında “açık kalp ameliyatı” denince çoğu zaman bypass kastedilir. Ameliyatı kalp ve damar cerrahı yapar, kardiyolog ise tanıyı koyar, kalp ekibinde karara katılır ve ameliyattan sonra uzun dönem takibi sürdürür.

Açık kalp ameliyatı nedir?

Açık kalp denince hangi ameliyatlar anlaşılır? En sık bypass, bunun yanında kapak, aort ve doğuştan kalp hastalığı ameliyatları anlaşılır. Ortak noktaları, çoğunlukla göğüs kemiği (sternum) ortadan açılarak kalbe ulaşılmasıdır. Bypass’ın tıptaki adı koroner arter bypass greftleme, kısaca CABG’dir.

Aynı yolla yapılan başka ameliyatlar da vardır:

• Kalp kapağı ameliyatları: Daralmış ya da kaçıran kapağın onarılması veya değiştirilmesi
• Aort ameliyatları: Genişlemiş ya da yırtılmış ana atardamarın onarılması
• Doğuştan kalp hastalıkları: Kalp duvarındaki delik gibi yapısal sorunların kapatılması

Aşağıda en sık yapılan ve en çok sorulan bypass ameliyatı anlatılıyor. Kapak hastalıkları ve tedavi seçenekleri için kalp kapak hastalıkları rehberine bakabilirsiniz.

Açık ameliyat nedir, kapalı yöntemden farkı ne?

Peki açık ameliyatı kapalı yöntemden ayıran ne? Açık ameliyatta göğüs kemiği açılır ve cerrah kalbi doğrudan görerek çalışır. Kapalı yöntemde ise göğüs açılmaz. Bilekten ya da kasıktan ince bir tüple (kateter) damarın içine girilir ve darlık içeriden açılır.

Stent, kapalı yöntemin en bilinen örneğidir. Halk arasında küçük bir kesiyle, göğüs kemiğini tam açmadan yapılan kalp ameliyatlarına da “kapalı ameliyat” denebilir; bunlar yine cerrahi işlemlerdir ve bazı merkezlerde uygun hastalarda uygulanır. Hangi yolun uygun olduğunu cerrah değerlendirir ve sizinle konuşur.

Bypass ameliyatı nasıl yapılır?

Bypass ne işe yarar? Darlığı ortadan kaldırmaz, darlığın etrafından yeni bir yol açar. Stent damarı içeriden açar. Bypass ise darlığın ötesine başka bir damarla köprü kurar.

Köprü olarak kullanılan damarlar üç yerden alınır:

Ameliyat genel anestezi altında yapılır. Çoğu ameliyatta kalp kısa süre durdurulur. Bu sırada kanın dolaşımını ve oksijenlenmesini kalp-akciğer makinesi (halk arasında “pompa”) üstlenir. Bazı hastalarda ameliyat, makine kullanılmadan çalışan kalp üzerinde yapılır.

Üçlü bypass ne demek? Üç damara köprü kurulduğunu anlatır. Bir ameliyatta darlık olan damar sayısına göre bir ya da birden fazla bypass yapılabilir. Halk arasındaki “üçlü bypass”, “dörtlü bypass” ifadeleri bu sayıyı söyler.

Açık kalp ameliyatı kimlere yapılır?

Her darlık ameliyat gerektirir mi? Hayır. Kalp damar tıkanıklığında tedavinin temeli her hastada ilaç ve yaşam tarzıdır. Stent ya da bypass bunlara eklenir, yerine geçmez.

Girişim şu iki amaçtan biri için düşünülür:

• İlaca rağmen süren göğüs ağrısını ya da eforla gelen nefes darlığını azaltmak
• Damar yapısı yüksek riskli olan kişide kalp krizi ve ölüm riskini düşürmek

Peki bypass kimlere yapılır? Çoğunlukla damar hastalığı yaygın ve karmaşık olan kişilere yapılır. Tek ya da iki damarda sınırlı darlıkta önce ilaç, gerekirse stent düşünülür. Yaygın ve karmaşık damar hastalığında ise bypass öne çıkar. Aşağıdaki tablo güncel ESC kılavuzlarındaki genel yaklaşımı özetler:

Karmaşıklık, SYNTAX skoru denen bir puanla ölçülür. Bu puan darlıkların sayısını, yerini, uzunluğunu ve kireçlenmesini hesaba katar. Sol ana koroner darlığında stent mi bypass mı kararının ayrıntıları ayrı bir rehberde anlatılıyor.

Kararı kim verir?

Kararı tek bir hekim değil, kalp ekibi verir. Halk arasında “konsey” denen bu ekipte girişimsel kardiyolog ve kalp cerrahı birlikte yer alır. Ekip anjiyo görüntülerini, pompa gücünü, diyabeti, yaşı ve eşlik eden hastalıkları birlikte değerlendirir. Seçenekler size anlatıldıktan sonra son karar sizindir.

Ameliyat konuşulduysa bir kalp ve damar cerrahıyla ayrıca görüşün. Ameliyatın nasıl yapılacağını, size özel riskini ve iyileşme sürecini en ayrıntılı cerrah anlatır. Kararın gerekçesini anlamadıysanız anjiyo kayıtlarınızla başka bir merkezde kalp ekibi görüşü almanız mümkündür.

Ameliyattan önce ne yapılır?

Ameliyattan önce hangi hazırlıklar yapılır? Kan tahlilleri, EKG, ekokardiyografi ve akciğer filmi gibi tetkiklerle kalbin ve diğer organların durumu değerlendirilir. Gerekli görülürse şah damarları ve bacak damarları ultrasonla kontrol edilir. Sigarayı ameliyattan önce bırakın ve solunum egzersizlerini önceden öğrenin.

İlaçlar bu dönemin en önemli konusudur. Stent ya da kalp krizi sonrası kan sulandırıcı kullanıyorsanız hangi ilacın ne zaman kesileceğine ya da devam edeceğine ameliyat ekibi karar verir. İlacınızı kendi başınıza kesmeyin. Kullandığınız bütün ilaçları, bitkisel ürünler dahil, ekibe bildirin.

Açık kalp ameliyatının ölüm riski nedir?

Açık kalp ameliyatında ölüm riski herkes için aynı mıdır? Hayır, kişiden kişiye belirgin biçimde değişir. Bu yüzden ameliyattan önce EuroSCORE II ya da STS skoru gibi risk hesaplama araçlarıyla kişiye özel bir tahmin yapılır.

Riski artıran başlıca durumlar şunlardır:

• İleri yaş ve genel dayanıklılığın azalması (kırılganlık)
• Acil koşullarda, örneğin kalp krizi sırasında yapılan ameliyat
• Kalp pompa gücünün belirgin düşük olması
• Böbrek yetmezliği, ağır akciğer hastalığı ve kontrolsüz diyabet
• Daha önce geçirilmiş kalp ameliyatı
• Bypass’a ek olarak kapak ya da aort ameliyatının da yapılması

Planlı yapılan ve ek hastalığı az olan kişide risk düşüktür. Acil ameliyatta ve birden fazla risk etkeni olan kişide ise risk yükselir. Size ait risk tahminini ameliyattan önce cerrahınıza sorun.

Ölüm dışında da bazı sorunlar görülebilir:

• Ritim bozukluğu: İlk günlerde atriyal fibrilasyon (düzensiz ve hızlı kalp ritmi) sık görülür; çoğu zaman geçicidir. Taburcu olduktan sonra hızlı, düzensiz çarpıntı fark ederseniz ekibinize bildirin.
• Kanama: Bazen yeniden ameliyat ya da kan nakli gerektirebilir.
• Yara enfeksiyonu: Göğüs kemiğinde ya da damarın alındığı bacakta; diyabet ve fazla kiloda daha sıktır.
• İnme: Nadir ama ciddi bir sorundur. Yüzde kayma, kolda güçsüzlük ya da konuşma bozukluğu fark edilirse beklemeden 112’yi arayın.
• Böbrek fonksiyonunda bozulma: Çoğu zaman geçicidir; önceden böbrek hastalığı olanlarda daha sıktır.
• Dikkat ve hafızada dalgınlık: Bazı kişilerde ilk haftalarda görülür ve çoğu zaman düzelir.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.

Ameliyat sonrası iyileşme nasıl olur?

İyileşme nasıl ilerler? İlk günler hastanede, sonraki haftalar evde ve adım adım geçer. Ameliyattan sonra kişi önce yoğun bakımda izlenir. Durumu dengelenince servise alınır ve erken dönemde yürümeye başlatılır. Solunum egzersizleri akciğerlerin açılmasına yardım eder.

Taburcu olduktan sonraki ilk haftalarda şunlara dikkat edin:

• Göğüs kemiği: Kaynaması haftalar sürer. Bu dönemde ağır kaldırmayın, kollarla ağırlık itip çekmeyin ve araç kullanmayın. Kısıtlamaların süresini cerrahınız belirler.
• Yara bakımı: Yarayı temiz ve kuru tutun. Kızarıklık, akıntı ya da ateş olursa aynı gün ameliyat ekibinize ulaşın.
• Ağrı: Yara ağrısı hareketle, öksürükle ve dokunmakla artar, günler içinde azalır. Kalp kaynaklı ağrı ise ameliyat öncesi ağrınıza benzer: göğüste baskı ya da sıkışma olarak gelir, kola ya da çeneye yayılabilir. Böyle bir ağrı 5 dakikadan uzun sürerse 112’yi arayın.
• Bacak: Damarın alındığı bacakta ilk haftalarda hafif şişlik sık görülür. Otururken bacağınızı yükseltin. Tek bacakta ağrılı, sıcak ve büyüyen şişlik olursa aynı gün ekibinize başvurun.
• Hareket: Yürüyüşünüzü her gün biraz uzatın.
• Kalp rehabilitasyonu: Hekim gözetiminde egzersiz, beslenme ve ilaç eğitimini içeren bu program kılavuzlarca önerilir. Ayrıntılar kalp krizi sonrası yaşam rehberinde.

Bypass, damar sertliğini (ateroskleroz) ortadan kaldırmaz. Yeni yollar açar ama hastalık kişinin kendi damarlarında ve bypass damarlarında ilerlemeye devam edebilir. Bu yüzden ameliyatın kalıcılığını ameliyattan sonraki yıllar belirler:

• Sigarayı tamamen bırakın.
• LDL’nizi (kötü kolesterol) en az 70 mg/dL’nin altında tutun (güncel Avrupa kılavuzu 55’in altını önerir ve başlangıca göre en az yarı yarıya düşüş); hedefinizi hekiminiz belirler. Hedefler için kolesterol kaç olmalı rehberine bakabilirsiniz.
• Tansiyonunuzu ve şekerinizi hedefte tutun.
• Kan sulandırıcılarınızı hekiminizin belirlediği biçimde kullanın. Ayrıntılar kan sulandırıcı ilaçlar rehberinde.

Bypass ameliyatı olan oruç tutabilir mi?

Ameliyattan sonraki ilk aylarda önerilmez. İyileşmesi tamamlanmış ve kalbi dengede olan birçok kişi ise hekim onayıyla tutabilir. İyileşme döneminde vücut yarayı iyileştirmeye ve kalp ritmini dengelemeye çalışır; uzun açlık ve susuzluk bu dönemde ek yük getirir.

Pompa gücü düşük olanlar, ritim bozukluğu dengede olmayanlar ve idrar söktürücü kullananlar için susuz uzun açlık daha risklidir. Bu kişilerde uzun süre su içmemek sıvı kaybını ve tansiyon düşmesini kolaylaştırır.

İlaç saatlerini kendi başınıza değiştirmeyin. Oruçtan birkaç hafta önce kardiyoloğunuzla ilaç düzeninizi konuşun. Kalp hastalarında oruçla ilgili genel bilgiler tek öğün ve aralıklı açlık rehberinde.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Yürürken, merdiven çıkarken gelen ve dinlenince geçen göğüs sıkışması ya da nefes darlığı yaşıyorsanız
• Anjiyonuzda çok damar ya da sol ana koroner darlığı saptandıysa ve kalp ekibi değerlendirmesi yapılmadıysa
• Bypass sonrası eski göğüs ağrınız geri döndüyse ya da eforla nefes darlığı başladıysa
• Bypass sonrası taburcu olduğunuzda ilaç düzeniniz ve kalp rehabilitasyonu için kardiyoloğunuzla görüşmediyseniz
• Bypass sonrası yıllık kontrolünüzü yaptırmadıysanız ya da LDL değerinizi bilmiyorsanız

Belirtiler ve tanı süreci için kalp damar tıkanıklığı belirtileri rehberine bakabilirsiniz. Bypass yeni yol açar ama hastalığı bitirmez; ameliyatın kalıcılığını sonraki yıllar belirler, bunu aklınızda tutun. Göğüste baskı 5 dakikadan uzun sürüyor ya da dinlenmekle geçmiyorsa randevu beklemeyin; hemen 112’yi arayın.