Aort Anevrizması ve Aort Yırtılması: Nedenleri, Belirtileri ve Tedavisi

Aort anevrizması nedir, aort yırtılması neden olur? Aort, kalpten çıkan ve vücudun tamamına kan taşıyan en büyük atardamardır. Göğüste kalpten yukarı çıkar, baston sapı gibi kıvrılır, sonra omurganın önünden karına iner. Bu damarın genişlemesine anevrizma, duvarının yırtılmasına diseksiyon denir. Genişleme yıllarca sessiz ilerler; yırtılma ise dakikalar içinde gelişen bir acildir. İkisini ayırt etmek ve genişlemeyi zamanında yakalamak bu yüzden önemlidir.

Aort anevrizması nedir?

Anevrizma, bir atardamarın duvarının zayıflayıp balon gibi kalıcı olarak genişlemesidir. Tıpta bir damarın çapı, o kişi için beklenen çapın 1,5 katına (yani %50 fazlasına) ulaştığında anevrizma denir. Bu sınıra ulaşmayan ama normalin üzerindeki çaplara aort genişlemesi (dilatasyon) denir.

Peki normal aort kaç milimetredir? Tek bir sayı yoktur. Aortun çapı boya, kiloya, yaşa ve cinsiyete göre değişir; ölçüm bu özelliklere göre yorumlanır. Yetişkinlerde göğüsteki çıkan aortun çapı çoğunlukla 40 mm’nin altındadır. Karın aortu ise yaklaşık 2 cm’dir ve 30 mm ve üzeri karın aortu anevrizması kabul edilir.

Anevrizma aortun iki bölgesinde sık görülür:

• Göğüs aortu (torasik) anevrizması: En sık kalbe yakın çıkan bölümde görülür. Genetik yatkınlık, biküspit aort kapağı ve yüksek tansiyon öne çıkar.
• Karın aortu (abdominal) anevrizması: En sık böbrek atardamarlarının altında görülür. Daha çok 65 yaş üstü, sigara içmiş erkeklerde ortaya çıkar ve damar sertliğiyle ilişkilidir.

Aort yırtılması (diseksiyon) nedir?

Aort duvarı üç katmandan oluşur. Diseksiyonda en içteki katman yırtılır. Kan bu yırtıktan girer ve duvarın katmanları arasında ilerleyerek ikinci bir kanal açar. Genişlemiş bir aortta yırtılma riski artar, ama diseksiyon çapı normal olan bir aortta da gelişebilir.

Diseksiyon, yırtığın yerine göre iki gruba ayrılır. Çıkan aortu tutan tip (Stanford A) acil ameliyat gerektirir. Çıkan aortu tutmayan, inen aortta başlayan tip (Stanford B) çoğu zaman önce ilaçla ve yoğun bakımda izlenir; komplikasyon gelişirse girişim yapılır. Her iki durumda da zaman belirleyicidir.

Aort yırtılması neden olur? Aortu genişleten nedenler

Aortu genişleten üç ana neden var: doğuştan yapı, tansiyon ve ağır sporlar.

Doç. Dr. Seçkin Satılmış: “Aortu ne genişletir? Bir doğuştan problem varsa genetiktir. … İkinci bir problem tansiyondan çok etkilenir. Tansiyon takibi yapılmalı. Üçüncü bir neden ağır sporlar iç basıncı arttırdığı için aorta baskı yapar.”

Kılavuzların saydığı nedenler de bu üç başlıkla örtüşür, bunlara birkaç risk daha eklenir:

1. Uzun süreli yüksek tansiyon: Göğüs aortu genişlemesinin ve aort yırtılmasının en sık eşlik eden risk etkenidir. Yıllarca yüksek basınca maruz kalan duvar zayıflar ve genişler. Tansiyon çoğu zaman belirti vermediği için aort da sessizce genişleyebilir; bu konuda yüksek tansiyon belirtileri ve türleri rehberine bakabilirsiniz.
2. Genetik ve bağ dokusu hastalıkları: Marfan sendromu, Loeys-Dietz sendromu, damar tipi Ehlers-Danlos sendromu ve Turner sendromu aort duvarını doğuştan zayıflatır. Bu hastalıklarda genişleme genç yaşta başlayabilir. Ailede aort hastalığı olması da tek başına risktir.
3. Biküspit aort kapağı: Aort kapağının normalde olduğu gibi üç değil iki yaprakçıklı olmasıdır. Toplumda yaklaşık her 100 kişiden 1–2’sinde görülür ve çıkan aortta genişlemeye eşlik edebilir.
4. Ağır izometrik sporlar: Ağır ağırlık kaldırmak ve ıkınmak, yani nefes tutarak zorlanmak, kısa sürede tansiyonu çok yükseltir. Aortu zaten geniş olan ya da genetik yatkınlığı olan kişilerde bu ani yükselmeler önemlidir.
5. Sigara, ileri yaş ve damar sertliği: Özellikle karın aortu anevrizmasının en güçlü risk etkenleridir. Erkeklerde daha sık görülür.

Bunların dışında aort duvarının iltihabi hastalıkları (aortit), enfeksiyonlar, göğüs travması ile kokain ve amfetamin gibi uyarıcı madde kullanımı da diseksiyona yol açabilir.

Aort anevrizması belirtileri

Anevrizma belirti verir mi? Çoğu zaman hiç vermez. Anevrizmaların büyük kısmı başka bir nedenle yapılan ekokardiyografi, karın ultrasonu ya da tomografide tesadüfen bulunur.

Genişleme belirgin büyüdüğünde komşu dokulara baskı yapabilir:

• Göğüs aortunda: sırt ağrısı, ses kısıklığı, öksürük ya da yutma güçlüğü
• Karın aortunda: karında atan bir kitle hissi, bel ya da karın ağrısı

Anevrizma ile diseksiyonun belirtileri birbirinden çok farklıdır. Anevrizma çoğu zaman sessizdir ve yıllar içinde yavaşça büyür. Diseksiyon ise aniden ve çok şiddetli bir ağrıyla başlar.

Aort yırtılması belirtileri: ne zaman 112?

Aort yırtılmasının tipik belirtisi, ani başlayan, dayanılmaz, yırtılır ya da bıçak saplanır tarzda göğüs veya sırt ağrısıdır. Ağrı ilk anda en şiddetli halindedir ve sırttan bele, karına doğru ilerleyebilir. Kalp krizindeki gibi göğsüne biri oturmuş gibi bir baskı değil, keskin bir yırtılma hissi olarak tarif edilir.

Eşlik edebilecek bulgular:

• Soğuk terleme, bayılma ya da bayılır gibi olmak
• İki kol arasında belirgin tansiyon ya da nabız farkı
• İnme belirtileri: konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük
• Bir bacakta ani soğukluk, uyuşma ve nabızsızlık
• Nefes darlığı

Bu belirtilerde beklemeden 112’yi arayın. Hastaneye kendiniz araç kullanarak gitmeyin. Göğüs ağrısının diğer nedenlerinden nasıl ayrıldığını göğüs ağrısı rehberinde okuyabilirsiniz.

Tanı: aort çapı hangi tetkiklerle ölçülür?

Aort çapı üç temel yöntemle ölçülür; hangisinin seçileceği aortun hangi bölümünün incelendiğine bağlıdır.

Ekokardiyografi aortun kalbe yakın bölümünü iyi gösterir ama aortun tamamını göstermez. Ekoda genişleme görüldüğünde aortun geri kalanı genellikle BT ya da MR ile değerlendirilir. Acil diseksiyon şüphesinde ilk tercih BT anjiyografidir; kan testlerinden D-dimer de değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Aort çapı sporcularda da ayrıca önemlidir:

Doç. Dr. Seçkin Satılmış: “Sporcularda ağırlık kaldıranlarda aort çapı önemli.”

Düzenli spor kalbi büyütebilir ama aortu belirgin genişletmez. Ağırlık sporu yapan birinde ekoda aort çapının normalin üzerinde bulunması, sporla açıklanmadan altta yatan bir neden açısından araştırılmalıdır.

Kimlere tarama önerilir?

Herkese aort taraması önerilmez. Tarama, riskin belirgin olduğu gruplara yöneliktir:

• 65 yaş ve üzerindeki erkekler, özellikle sigara içmiş olanlar: Bir kez karın ultrasonuyla karın aortu ölçümü
• Birinci derece yakınında aort anevrizması ya da aort yırtılması olanlar: Aortun ekokardiyografi, gerekirse BT veya MR ile değerlendirilmesi
• Marfan sendromu gibi bağ dokusu hastalığı olanlar ve yakınları
• Biküspit aort kapağı olanlar ve birinci derece yakınları
• Uzun süredir yüksek tansiyonu olanlar: Muayenede yapılan ekokardiyografide aort kökü de ölçülür

Aort anevrizması tedavisi ve takibi

Genişlemiş aort ilaçla küçülmez. Tedavinin amacı büyümeyi yavaşlatmak ve yırtılma riski artmadan önce doğru zamanda girişim yapmaktır.

Takip ve yaşam tarzı

• Tansiyon kontrolü: Tedavinin temelidir. Tedavi alan 18–64 yaş yetişkinlerde büyük tansiyon hedefi genellikle 120–129 mmHg’dir; 65 yaşından sonra hedef yaşa ve tedavinin tolere edilmesine göre değişir. Kişiye özel hedefi hekiminiz belirler; ayrıntılar tansiyon kaç olmalı ve tansiyon nasıl düşer rehberlerinde.
• Sigarayı bırakmak: Karın aortu anevrizmasının büyüme hızını artıran en önemli etkendir.
• Ağır ağırlıktan kaçınmak: Ağır ağırlık kaldırma ve ıkınma gerektiren kuvvet sporları yerine yürüyüş, bisiklet ve yüzme gibi orta tempolu aerobik egzersiz önerilir.
• İlaç tedavisi: Tansiyon ilaçları, damar sertliği varsa kolesterol ilaçları kullanılır. Bazı genetik hastalıklarda belirli ilaç grupları tercih edilir. İlaç seçimi ve dozunu hekiminiz belirler.
• Düzenli ölçüm: Aort çapı eko, ultrason, BT ya da MR ile belirli aralıklarla ölçülür. Çap küçük ve sabitse kontrol aralığı uzar; büyüyorsa ya da eşiğe yaklaşıyorsa kısalır.

Ameliyat ve endovasküler stent greft

Çap büyüdükçe yırtılma riski artar. Kılavuzların genel eşikleri şöyledir:

Bu değerler genel çerçevedir. Aile öyküsü, büyüme hızı, vücut ölçüleri ve kapak hastalığı gibi etkenler kararı değiştirebilir.

İki tedavi yolu vardır:

1. Açık ameliyat: Genişlemiş bölüm çıkarılır, yerine yapay bir damar (greft) dikilir. Çıkan aort ve aort kökü anevrizmalarında ve A tipi diseksiyonda standart tedavidir.
2. Endovasküler stent greft: Kasıktaki atardamardan girilerek, kumaşla kaplı bir stent aortun içine yerleştirilir ve zayıf bölge içeriden desteklenir. Göğüs aortunda buna TEVAR, karın aortunda EVAR denir. Uygun olup olmadığı, anevrizmanın yerine ve şekline göre BT ile belirlenir.

Hangi yöntemin seçileceğine, kardiyoloji ve kalp-damar cerrahisi ekibi kişinin genel durumuna göre birlikte karar verir.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Yüksek tansiyonunuz varsa ve aortunuz hiç ölçülmediyse
• 65 yaşın üzerinde bir erkekseniz ve sigara içtiyseniz ya da içiyorsanız
• Anne, baba ya da kardeşinizde aort anevrizması, aort yırtılması ya da genç yaşta açıklanamayan ani ölüm varsa
• Biküspit aort kapağınız ya da Marfan sendromu gibi bir bağ dokusu hastalığınız varsa
• Ağır ağırlık sporu yapıyorsanız ve aile öykünüz ya da tansiyonunuz varsa
• Başka bir tetkikte “aort genişlemesi” ifadesi geçtiyse

Muayenede tansiyonunuz değerlendirilir ve ekokardiyografi ile aort kökü ölçülür; gerekirse BT ya da MR planlanır. Randevu sayfasından bilgi alabilirsiniz. Genişleme sessizdir, yırtılma ise ani başlar; bu farkı aklınızda tutun. Ani ve yırtılır tarzda göğüs ya da sırt ağrısında beklemeden 112’yi arayın.