D-dimer testi nedir, kısaca dinleyin
Kısa cevap
D-dimer, vücutta bir pıhtı çözülürken kana karışan bir parçacıktır. Çoğu laboratuvarda 500 ng/mL FEU (0,5 mg/L) altı normal kabul edilir; 50 yaş üstünde sınır yaş × 10 ile hesaplanabilir. Normal D-dimer, düşük veya orta olasılıklı hastada bacak pıhtısı ve akciğer embolisini büyük ölçüde dışlar. Yüksek D-dimer ise tek başına pıhtı demek değildir; enfeksiyon, gebelik, ameliyat ve ileri yaşta da yükselir.
Bu sayfada
Ne zaman acile gitmeli?
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:
- Ani başlayan nefes darlığı, nefes alırken artan göğüs ağrısı veya kanlı öksürük (akciğer embolisi belirtisi olabilir)
- Bayılma, çok hızlı nabız ya da dudaklarda morarma
- Tek bacakta ani şişlik, ağrı, ısı artışı ve kızarıklık
- Ameliyat, uzun yolculuk veya uzun süre yatak istirahati sonrası başlayan nefes darlığı
Her Pıhtı Felç Yapar mı? Ritim ve Şah Damarı
Not: Videoda inmelerin kaynağına ilişkin verilen oranlar kaynağa göre değişir; sitedeki bilgiler güncel kılavuzlara dayanır.
Doç. Dr. Seçkin Satılmış anlatıyor
Videonun metni
Her pıhtı felç yapar mı? Aslında beynimizde gün içi her zaman küçük küçük mikro on bilimetrik pıhtılar atıyor. Ama vücudumuz o kadar mükemmel ki bu pıhtıları temizlediği için felç olmuyoruz. Ama zaman içinde işaret edebilir. İnsanın karakteri değişebilir, bilinç bulanıklığı olabilir, espri yeteneğini kaybedebilir. Anlayın ki bunlar dahi pıhtıdan kaynaklanıyor olabilir. İnsanın karetlerini değiştirir. Ama şu da bir işarettir. Pıhtı işaret verdiğinde geliyorum diyebilir. Yani bir pıhtıdan sonra daha büyük bir pıhtı olabilir. Mesela bakın bu EKG'de hiç bozuntuya vermese de pıhtının %20-30 nedeni. Yani sizin yaşadığınız bir çarpıntı, bir ritim bozukluğunda felç olma ihtimaliniz %20-25. Belli bir yaştan sonra yani 40'lı yaşlardan sonra ritim takibi çok önemlidir. Onun haricinde şah damarından kaynaklanan pıhtılar da neredeyse pıhtının %60-70 nedendir. Yani siz sadece şu şah damarıyla kalbin içindeki bir ritimin kontrolüyle pıhtıyı %80'i engellersiniz. Yani hayatınızın berbat olmaması için, sağlıklı bir vücuda sahip olmak için şah damarınızla kalbinizin ritmini felç olmamak için kontrol ettirirseniz yeterlidir diyebilirim.
D-dimer, kanda pıhtı oluşup çözülmeye başladığında ortaya çıkan küçük bir protein parçasıdır. Vücut bir pıhtıyı parçaladığında bu parçacık kana karışır ve basit bir kan testiyle ölçülebilir. D-dimer testi en çok bacak toplardamarında pıhtı (derin ven trombozu) ve akciğer embolisi şüphesinde kullanılır. Testin gücü, normal çıktığında pıhtıyı güvenle dışlayabilmesidir; yüksek çıktığında ise tek başına tanı koydurmaz.
D-dimer nedir, neden istenir?
Kan pıhtısı, fibrin denilen iplikçiklerden oluşan bir ağdır. Vücudun kendi pıhtı çözme sistemi bu ağı parçaladıkça D-dimer adı verilen parçalar oluşur. Yani D-dimer, “vücutta bir yerde pıhtı oluşuyor ve çözülüyor” bilgisini verir; ama pıhtının nerede ve neden oluştuğunu söylemez.
Hekimler D-dimer testini şu durumlarda ister:
- Tek bacakta şişlik, ağrı, kızarıklıkla gelen hastada derin ven trombozu (DVT) şüphesi
- Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, hızlı nabızla gelen hastada akciğer embolisi (pulmoner emboli) şüphesi
- Yaygın damar içi pıhtılaşma (DIC) gibi ağır pıhtılaşma bozukluklarının takibi
- Bazı hastalarda kan sulandırıcı tedavinin süresine karar verirken yardımcı bilgi olarak
D-dimer kaç olmalı?
D-dimer sonuçları laboratuvarlar arasında farklı birimlerle verilir; bu da karışıklığa yol açar. En sık kullanılan birim FEU (fibrinojen eşdeğer birimi) cinsinden ng/mL’dir. Bazı laboratuvarlar DDU (D-dimer birimi) kullanır ve DDU değerleri FEU değerlerinin yaklaşık yarısıdır. Bu yüzden sonucunuzu mutlaka raporda yazan referans aralığıyla karşılaştırın.
| Birim | Yaygın kullanılan normal sınır |
|---|---|
| ng/mL FEU (µg/L FEU) | 500’ün altı |
| mg/L FEU (µg/mL FEU) | 0,5’in altı |
| ng/mL DDU | Yaklaşık 250’nin altı (laboratuvara göre değişir) |
Yaşa göre düzeltilmiş D-dimer sınırı
D-dimer yaşla birlikte doğal olarak yükselir. Bu nedenle 50 yaşın üzerindeki kişilerde sabit 500 sınırı kullanıldığında pek çok kişi pıhtısı olmadığı halde gereksiz tomografiye gönderilir. Avrupa Kardiyoloji Derneği (ESC) 2019 akciğer embolisi kılavuzu, yaşa göre düzeltilmiş sınırın kullanılabileceğini belirtir:
50 yaş üstünde normal sınır = yaş × 10 ng/mL FEU
| Yaş | Sabit sınır | Yaşa göre düzeltilmiş sınır |
|---|---|---|
| 50 yaş ve altı | 500 | 500 |
| 60 yaş | 500 | 600 |
| 70 yaş | 500 | 700 |
| 80 yaş | 500 | 800 |
ADJUST-PE çalışmasında bu yaklaşım, 75 yaş üstünde akciğer embolisini güvenle dışlanabilen hasta oranını belirgin artırmıştır. Bazı hastanelerde ise hekimin klinik olasılık değerlendirmesine göre değişen sınırlar (örneğin YEARS yöntemi) kullanılır. Hangi yöntemin uygulanacağına acil servis hekimi veya kardiyolog karar verir.
D-dimer yüksekliği ne anlama gelir?
D-dimer testi çok duyarlıdır ama özgül değildir. Yani pıhtı varsa neredeyse her zaman yükselir, ancak yükseldiğinde her zaman pıhtı yoktur. Bu nedenle test, hekimin önce hastanın pıhtı olasılığını değerlendirmesinden sonra anlam kazanır:
- Hekim şikâyetlere ve muayeneye göre bir puanlama (Wells veya Cenevre skoru gibi) yapar.
- Olasılık düşük veya orta ise D-dimer bakılır. Normal çıkarsa pıhtı büyük olasılıkla dışlanır ve görüntüleme gerekmez.
- D-dimer yüksek çıkarsa bacak için Doppler ultrason, akciğer için bilgisayarlı tomografi anjiyografi yapılır.
- Olasılık yüksek ise D-dimer beklenmeden doğrudan görüntüleme yapılır; bu hastada normal bir D-dimer bile pıhtıyı dışlamaya yetmez.
D-dimer neden yükselir? Pıhtı dışı nedenler
D-dimer yüksekliği nedir sorusunun cevabı, “vücutta pıhtı yapımı ve yıkımının arttığı her durum”dur. Pıhtı dışında sık görülen nedenler:
- İleri yaş (özellikle 65 yaş üstü)
- Gebelik ve doğum sonrası ilk haftalar
- Yakın zamanda geçirilmiş ameliyat, travma, kırık veya yanık
- Enfeksiyonlar: zatürre, idrar yolu enfeksiyonu, sepsis, COVID-19
- Kanser
- Romatizmal ve iltihaplı hastalıklar
- Karaciğer ve böbrek hastalıkları
- Kalp krizi, kalp yetmezliği ve atriyal fibrilasyon
- Aort diseksiyonu (ana atardamarın yırtılması; ani, yırtılır tarzda göğüs veya sırt ağrısıyla gelir)
- Büyük morluklar ve iç kanamalar
- Hastanede yatıyor olmak
Bu yüzden özellikle hastanede yatan, ameliyatlı veya yaşlı hastalarda D-dimer çoğu zaman yüksektir ve pıhtıyı dışlamada daha az işe yarar.
D-dimer yanıltıcı şekilde düşük çıkabilir mi?
Evet. Şikâyetleri günlerdir süren ve pıhtısı “eskimiş” hastalarda, kan sulandırıcı tedaviye başlanmışsa veya çok küçük bir pıhtı varsa D-dimer normal çıkabilir. Bu nedenle sonuç her zaman hekimin klinik değerlendirmesiyle birlikte yorumlanır.
Derin ven trombozu ve akciğer embolisi belirtileri
D-dimer testine giden yol çoğu zaman şu belirtilerle başlar:
| Durum | Tipik belirtiler | Risk artıran durumlar |
|---|---|---|
| Derin ven trombozu (bacak pıhtısı) | Tek bacakta şişlik, baldırda ağrı ve gerginlik, ısı artışı, kızarıklık | Ameliyat, alçı, uzun yolculuk, hareketsizlik, kanser, gebelik, doğum kontrol hapı |
| Akciğer embolisi | Ani nefes darlığı, nefes alırken artan göğüs ağrısı, çarpıntı, kanlı öksürük, bayılma | Bacak pıhtısı öyküsü ve yukarıdaki risk durumları |
Akciğer embolisi hayatı tehdit edebilen bir durumdur. Ani nefes darlığı ve göğüs ağrısında beklemeden 112’yi arayın. Göğüs ağrısının diğer nedenleri için kalp ağrısı ve göğüs ağrısı rehberine bakabilirsiniz. Tek bacaktaki şişliği varisten ayırmak için varis ve toplardamar hastalıkları sayfası yol gösterici olabilir.
D-dimer testi nasıl yapılır?
D-dimer koldan alınan bir tüp kanla ölçülür. Açlık gerekmez, önceden ilaç kesilmez. Kan, pıhtılaşmayı önleyen sitratlı (genellikle mavi kapaklı) tüpe alınır; tüpün tam doldurulmaması veya kanın zor alınması sonucu etkileyebilir. Acil servislerde sonuç çoğunlukla bir saat içinde çıkar.
Hastanelerde kullanılan testler sonucu sayısal olarak veren kantitatif testlerdir ve pıhtıyı dışlamada güvenilirdir. Hekim muayenesi olmadan, şikâyet yokken “kontrol amaçlı” D-dimer baktırmanın pek yararı yoktur: sağlıklı birinde hafif yüksek çıkan bir sonuç gereksiz endişeye ve tetkiklere yol açabilir.
Kan sulandırıcı tedavi sonrası D-dimer
Nedeni belirgin olmayan bir pıhtı için birkaç ay kan sulandırıcı kullanan bazı hastalarda, tedavi kesildikten sonra D-dimer ölçülerek pıhtının tekrarlama riski hakkında ek bilgi edinilebilir. Ancak bu tek başına karar verdirmez; tedavinin süresi kanama riski ve pıhtının nedeniyle birlikte değerlendirilir.
Trombofili paneli nedir? D-dimerden farkı
D-dimer, şu anda pıhtı oluşup oluşmadığını gösteren bir testtir. Trombofili paneli ise kişinin doğuştan ya da kazanılmış olarak pıhtıya eğilimli olup olmadığını araştıran bir test grubudur. Panelde genellikle şunlar yer alır:
- Faktör V Leiden ve protrombin gen mutasyonu (genetik testler)
- Protein C, protein S ve antitrombin düzeyleri
- Antifosfolipid antikorları (lupus antikoagülanı, antikardiyolipin, anti-beta-2 glikoprotein I)
Trombofili testleri herkese yapılmaz. Genellikle genç yaşta belirgin bir neden olmadan pıhtı geçirenlerde, ailede çok sayıda pıhtı öyküsü olanlarda, beyin veya karın içi toplardamarlar gibi alışılmadık yerlerde pıhtı görülenlerde ve tekrarlayan gebelik kayıplarında düşünülür. Sonuçlar tedaviyi her zaman değiştirmediği için karar hekimle birlikte verilir. Aktif pıhtı döneminde ya da kan sulandırıcı kullanırken bazı testler yanlış sonuç verebileceğinden testin zamanlaması da önemlidir. MTHFR gen testi ise tek başına pıhtı riskini göstermediği için rutin olarak önerilmez.
Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?
- Başka bir nedenle yapılan tahlilde D-dimer yüksek çıktıysa ve ne anlama geldiğini bilmiyorsanız
- Geçirilmiş bacak pıhtısı veya akciğer embolisi sonrası kan sulandırıcının ne kadar süreceğine karar verilecekse
- Efor sırasında artan nefes darlığınız, çarpıntınız veya çabuk yorulmanız varsa
- Akciğer embolisi geçirdikten sonra aylar geçmesine rağmen nefes darlığınız sürüyorsa (akciğer damarlarında kalıcı basınç artışı açısından değerlendirme gerekir)
- Ailenizde genç yaşta pıhtı öyküsü varsa ve kendi riskinizi öğrenmek istiyorsanız
Akut belirtilerde (ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma) poliklinik randevusu beklenmemeli, acil servise başvurulmalıdır. Pıhtı tedavisinde kullanılan ilaçlar için kan sulandırıcı ilaçlar rehberine, kalp yetmezliği şüphesinde istenen kan testi için NT-proBNP ve BNP testi sayfasına bakabilirsiniz. Değerlendirme için kardiyolog randevusu alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
D-dimer yüksekliği tehlikeli mi?
D-dimer yüksekliği tek başına bir hastalık değildir ve her zaman tehlikeli bir durumu göstermez. Yaş, enfeksiyon, gebelik, yakın zamanda geçirilmiş ameliyat gibi pek çok nedenle yükselebilir. Önemli olan yüksekliğin hangi şikâyetlerle birlikte görüldüğüdür; nefes darlığı, göğüs ağrısı veya tek bacakta şişlik varsa aynı gün değerlendirme gerekir.
D-dimer testi için aç olmak gerekir mi?
Hayır. D-dimer için açlık veya özel bir hazırlık gerekmez. Testin sitratlı (mavi kapaklı) tüpe alınan kandan çalışılması gerekir ve sonuç çoğu hastanede bir saat içinde çıkar.
D-dimer kantitatif ne demek?
Kantitatif D-dimer, sonucu sayısal bir değer olarak veren testtir (örneğin 380 ng/mL FEU). Hastanelerde kullanılan yüksek duyarlıklı kantitatif testler, pıhtıyı dışlamada daha güvenilirdir. Yalnızca pozitif veya negatif sonuç veren niteliksel testler daha az duyarlıdır.
D-dimer normal çıkarsa pıhtı olmadığı kesin midir?
Klinik olasılığı düşük veya orta olan kişilerde normal D-dimer, bacak pıhtısı ve akciğer embolisini çok büyük olasılıkla dışlar. Ancak şikâyetleri ve bulguları pıhtıyı güçlü şekilde düşündüren hastalarda D-dimer normal olsa bile görüntüleme yapılır. Günlerdir var olan pıhtılarda ve kan sulandırıcı kullanmaya başlanmışsa D-dimer yanıltıcı olarak düşük çıkabilir.
D-dimer yüksekse kan sulandırıcı başlanır mı?
Yalnızca D-dimer yüksek diye kan sulandırıcı başlanmaz. Önce pıhtı olup olmadığı Doppler ultrason veya bilgisayarlı tomografi anjiyografi ile gösterilir. Pıhtı saptanırsa tedavi planı hekim tarafından belirlenir.
Gebelikte D-dimer yüksek çıkması normal mi?
Evet, gebelikte D-dimer doğal olarak yükselir ve son aylarda çoğu kadında normal sınırın üzerindedir. Bu yüzden gebelikte D-dimer yüksekliği tek başına anlamlı değildir. Gebelikte pıhtı şüphesi varsa hekim, bacak Doppler ultrasonu gibi yöntemlerle değerlendirmeyi planlar.
Kaynaklar
- Konstantinides SV, ve ark. 2019 ESC Guidelines for the diagnosis and management of acute pulmonary embolism. European Heart Journal. 2020;41(4):543–603.
- Righini M, ve ark. Age-adjusted D-dimer cutoff levels to rule out pulmonary embolism: the ADJUST-PE study. JAMA. 2014;311(11):1117–1124.
- Lim W, ve ark. American Society of Hematology 2018 guidelines for management of venous thromboembolism: diagnosis of venous thromboembolism. Blood Advances. 2018;2(22):3226–3256.
- van der Hulle T, ve ark. Simplified diagnostic management of suspected pulmonary embolism (the YEARS study). The Lancet. 2017;390(10091):289–297.