Kalp Kapak Hastalıkları: Kapak Darlığı, Kapak Yetmezliği (Kaçak) ve Takibi

Kalbin dört kapağı var. Bu kapaklarda iki tür sorun gelişir: kapak ya daralır ya da tam kapanmayıp kanı geri kaçırır. Kalp kapak hastalıkları çoğu zaman yıllarca sessiz ilerler ve ilk kez muayenede duyulan bir üfürümle ya da başka bir nedenle çekilen ekoda fark edilir. İyi haber şudur: hafif ve orta düzey kapak hastalıklarının çoğu yalnızca izlenir. Önemli olan, işlem gerektiren anı kaçırmadan düzenli takip etmektir.

Kalp kapakları ne işe yarar?

Kapaklar, kalbin içindeki tek yönlü kapılardır. Kan bir odacıktan diğerine geçer, kapak arkasından kapanır ve kanın geri dönmesini engeller. Tıpta kapağa valvül, kapak hastalığına valvüler kalp hastalığı denir.

Yetişkinlerde en sık karşılaşılan iki kapak hastalığı aort darlığı ve mitral yetmezliğidir. İkisinin de sıklığı yaşla artar; 75 yaş üzerinde her 8 kişiden yaklaşık birinde orta veya ciddi düzeyde bir kapak hastalığı bulunur.

Darlık ve yetmezlik arasındaki fark nedir?

Peki darlık ile kaçak aynı şey mi? Hayır, ikisi zıt sorunlardır.

Darlıkta kapak tam açılmaz. Kalp, kanı dar bir delikten geçirmek için daha güçlü kasılır ve zamanla duvarı kalınlaşır. Yetmezlikte ise kapak tam kapanmaz. Kalp, her atımda geri kaçan kanı yeniden pompalar ve zamanla boşlukları genişler.

Darlık kalbi bir basınç yüküyle zorlar. Yetmezlik ise kalbi bir hacim yüküyle zorlar. İki durumda da uzun vadede sonuç kalp büyümesi ve sonunda kalp yetmezliği olabilir. Bu yüzden kapak hastalığında yalnızca kapağa değil, kalbin kasına ve boyutlarına da bakılır.

Günlük dilde “kapak yetmezliği”, “kapak yetersizliği” ve “kapak kaçağı” aynı durumu anlatır.

Kapak hastalıkları neden olur?

Kapak hastalıklarının beş sık nedeni var:

1. Yaşa bağlı kireçlenme: Aort kapağı yıllar içinde kalınlaşıp sertleşir. İleri yaştaki aort darlığının en sık nedenidir. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve sigara bu süreçle birlikte görülür.
2. Kapağın yapısal bozukluğu: Mitral kapak sarkması (prolapsus) ve kapak dokusunun gevşediği miksomatöz mitral kapak buna örnektir. Kapağı tutan ince kirişlerden birinin kopması ani kaçağa yol açabilir.
3. Doğumsal nedenler: Aort kapağının üç yerine iki yaprakla doğması (biküspit aort kapak) en sık doğumsal kapak sorunudur. Bu kişilerde darlık ya da kaçak daha genç yaşta ortaya çıkabilir.
4. Romatizmal ateş: Çocuklukta tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateş, yıllar sonra mitral darlığına yol açabilir.
5. Kalbin büyümesi ve kapak enfeksiyonu: Kalp krizi ya da kalp yetmezliği sonrası genişleyen kalpte kapak sağlam olsa da yaprakları birbirine yetişemez; buna ikincil (fonksiyonel) yetmezlik denir. Kapak enfeksiyonu (endokardit) ise kapağı kısa sürede hasara uğratabilir.

Kapak darlığı ve kaçağının belirtileri nelerdir?

Kapak hastalığı uzun süre belirti vermeyebilir. Belirtiler başladığında en sık görülenler şunlardır:

• Eforla gelen nefes darlığı, çabuk yorulma
• Eforla göğüs ağrısı ya da sıkışma
• Eforla baş dönmesi, bayılır gibi olma ya da bayılma
• Çarpıntı; özellikle mitral kapak hastalığında atriyal fibrilasyon sık eşlik eder
• Bacaklarda şişlik, yatınca ya da gece artan nefes darlığı

Aort darlığında eforla nefes darlığı, eforla göğüs ağrısı ve eforla bayılma üçlüsü akılda tutulmalıdır. Belirti veren ciddi aort darlığı beklemeden değerlendirilmelidir.

Peki belirtiler neden gözden kaçar? Çünkü yavaş gelir. Kişi farkında olmadan temposunu düşürür, merdiveni daha yavaş çıkar ve bunu yaşa bağlar. Bu yüzden kapak hastalığı bilinen birinde “eskisi kadar yürüyebiliyor muyum?” sorusu en az eko kadar önemlidir. Şüphede efor testi, gizli kalmış belirtiyi ortaya çıkarabilir.

Eko ile tanı: raporda ne yazar?

Tanının temeli ekokardiyografidir. Eko, kapağın yapısını, ne kadar açılıp kapandığını, kaçan kanın miktarını, kalbin boyutlarını ve pompa gücünü (ejeksiyon fraksiyonu, EF) gösterir. Doppler ölçümü, kanın kapaktan geçiş hızını ve basınç farkını hesaplar.

Aort darlığının derecesi üç ölçümle belirlenir:

Üç ölçüm her zaman aynı dereceyi göstermeyebilir; bu durumda ek tetkiklerle karar verilir.

Mitral yetmezliği ise raporda genellikle eser, hafif (1. derece), orta (2. derece), orta-ciddi (3. derece) ve ciddi (4. derece) diye yazılır. Derece tek bir sayıyla değil; kaçak deliğinin genişliği, kaçan kan hacmi ve kalp boşluklarının büyüklüğü birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Raporunuzda “eser” ya da “hafif” kaçak görmek sizi korkutmasın. Kapaklarda hafif kaçak sağlıklı kişilerde de sık görülür ve çoğu zaman önemsizdir. Raporu tek başınıza değil, kardiyoloğunuzla birlikte değerlendirin.

Eko dışında gerekebilecek tetkikler:

• EKG: Kalp kasındaki kalınlaşmayı ve atriyal fibrilasyonu gösterir.
• Yemek borusundan eko (TEE): Kapak yapısını daha ayrıntılı gösterir; işlem planlanırken sık kullanılır.
• Efor testi: Belirtisi olmadığını söyleyen kişide gerçek efor kapasitesini ölçer.
• NT-proBNP: Kalbin zorlandığını gösteren kan testidir. Belirtisi olmayan ciddi kapak hastalığında zaman içinde yükselmesi, işlem kararını öne çekebilir.
• Kalp BT ve koroner anjiyografi: Kapak işlemi planlanan hastalarda ölçüm ve damar değerlendirmesi için yapılır.

Hangi aralıklarla kontrol edilmeli?

Kapak hastalığında takip, hastalığın derecesine göre planlanır. Avrupa kılavuzlarına dayanan genel çerçeve şöyledir:

Bu aralıklar bir çerçevedir. Kapağın kireçlenme derecesi, kalbin boyutları ve eşlik eden hastalıklara göre kardiyoloğunuz aralığı kısaltabilir ya da uzatabilir. En önemli kural şudur: yeni bir belirti başladıysa bir sonraki kontrolü beklemeyin.

Ne zaman kapak işlemi gerekir?

Kapak hastalığında işlem kararı iki soruya dayanır: kapak ne kadar bozuk ve kalp buna nasıl dayanıyor?

Hafif ve orta düzeyde işlem gerekmez; kapak izlenir. Ciddi düzeyde ve belirti varsa işlem genellikle önerilir. Ciddi düzeyde ama belirti yoksa karar kalbin durumuna bakılarak verilir: pompa gücünün düşmeye başlaması, sol karıncığın giderek genişlemesi, efor testinde belirti ya da tansiyon düşüşü çıkması, akciğer basıncının yükselmesi veya yeni atriyal fibrilasyon gelişmesi işlem kararını öne çeker. 2025 Avrupa kılavuzu, belirtisi olmayan ciddi aort darlığında da seçilmiş ve işlem riski düşük hastalarda erken müdahaleyi bir seçenek olarak tanımlar.

Karar kardiyolog, kalp cerrahı ve görüntüleme uzmanından oluşan kalp ekibinde verilir. Yaş, eşlik eden hastalıklar, kapağın yapısı ve hastanın tercihi birlikte değerlendirilir.

Tedavi seçenekleri kısaca

İlaçlar kapağın yapısını düzeltmez. Tansiyonu, ritmi ve kalp yetmezliği belirtilerini kontrol eder. Kalp büyümesine bağlı ikincil mitral yetmezliğinde ise kalp yetmezliği ilaçları tedavinin temelidir. Bozulan kapağa yönelik seçenekler hastalığın türüne göre değişir:

• Aort darlığı: Açık kalp ameliyatıyla kapak değişimi ya da göğüs açılmadan, çoğunlukla kasıktan kateterle yeni kapak yerleştirilmesi. Hangi yolun uygun olduğu yaş, ameliyat riski ve damar yapısına göre belirlenir. Ayrıntılar: TAVİ (ameliyatsız aort kapak değişimi).
• Mitral yetmezliği: Kapağın kendisinden kaynaklanan yetmezlikte ameliyata uygun hastalarda ilk tercih cerrahi kapak tamiridir. Ameliyat riski yüksek hastalarda klips ile kateterle onarım düşünülür. Romatizmal mitral darlıkta uygun kapak yapısında balonla kapak açma ilk tercihtir. Ayrıntılar: mitral kapak girişimleri.
• Triküspit yetmezliği: Çoğu zaman sol kalpteki sorunun sonucudur. Önce altta yatan neden tedavi edilir; ciddi durumlarda cerrahi ya da kateterle onarım değerlendirilir.

Mekanik kapak mı, biyolojik kapak mı?

Kapak değişiminde iki tür kapak kullanılır. Mekanik kapak uzun ömürlüdür, ancak ömür boyu varfarin ile kan sulandırma gerektirir. Biyolojik kapak hayvan dokusundan yapılır ve çoğu zaman ömür boyu varfarin gerektirmez, ancak yıllar içinde yıpranabilir. Kateterle yerleştirilen kapaklar da biyolojik kapaktır.

Doç. Dr. Seçkin Satılmış: “Kapak 3 parça. Aslında bu sığır perikardından elde edilmiş organik bir kapak.”

Buradaki perikard, kalbi saran zarın karşılığı olan dokudur. Bu doku, metal bir çerçeve üzerine üç yapraklı kapak biçiminde dikilir. Hangi kapağın size uygun olduğu yaş, kan sulandırıcı kullanabilme durumu ve yaşam planınıza göre kalp ekibiyle birlikte belirlenir. Kan sulandırıcı ilaçlar hakkında kan sulandırıcı ilaçlar rehberine bakabilirsiniz.

Kapak hastalığıyla yaşam: dört öneri

1. Dişlerinize bakın. Kapak enfeksiyonunun (endokardit) en önemli kaynaklarından biri ağızdır. Günde iki kez diş fırçalayın ve düzenli diş kontrolüne gidin. Diş işleminden önce koruyucu antibiyotik yalnızca yüksek riskli kişilere, yani protez kapağı ya da kapak onarımında halka taşıyanlara, daha önce endokardit geçirenlere ve bazı doğumsal kalp hastalığı olanlara önerilir. Protez olmayan kapak darlığı ya da kaçağında rutin olarak önerilmez. Ayrıntılar: diş sağlığı ve kalp.
2. Tansiyonunuzu hedefte tutun. Yüksek tansiyon kaçağı artırır ve kalbin yükünü ağırlaştırır. Hedefler için tansiyon kaç olmalı rehberine bakabilirsiniz.
3. Hareketi bırakmayın, ama ölçülü olun. Hafif ve orta düzey kapak hastalığında düzenli yürüyüş çoğu zaman önerilir. Ciddi darlıkta ağır kaldırma ve yarışma sporları için önce kardiyoloğunuza danışın.
4. Ateşi önemseyin. Kapak hastalığı ya da protez kapakla birlikte birkaç günden uzun süren açıklanamayan ateşte, kendi başınıza antibiyotik başlamadan hekiminize başvurun.

Gebelik planlayan kapak hastası kadınların, gebelikten önce kardiyoloji değerlendirmesinden geçmesi önerilir.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Muayenede üfürüm duyulduysa ve daha önce eko çekilmediyse
• Ekoda orta ya da ciddi düzeyde kapak darlığı veya kaçağı raporlandıysa
• Kapak hastalığınız biliniyorsa ve efor kapasitenizde azalma, nefes darlığı ya da çarpıntı başladıysa
• Eforla göğüs ağrısı, baş dönmesi ya da bayılır gibi olma yaşıyorsanız
• Kapak hastalığınızın planlanan kontrol ekosu geciktiyse
• Protez kapağınız varsa ve diş işlemi, gebelik ya da başka bir ameliyat planlanıyorsa

Randevu için kardiyolog randevusu sayfasına bakabilirsiniz. Kapak hastalığında yeni başlayan belirtiyi bir sonraki kontrole bırakmayın. Dinlenmeye rağmen 5 dakikadan uzun süren göğüs ağrısı, bayılma ya da ani ağır nefes darlığında hemen 112’yi arayın.