Ürik Asit Nedir? Neden Yükselir, Kalbi Nasıl Etkiler, Nasıl Düşer?

Ürik asit nedir ve kalbi neden ilgilendirir? Ürik asit, vücudun ürettiği bir atık maddedir. Yüksekliği en çok gut hastalığı ve böbrek taşıyla bilinir. Kardiyoloji açısından önemi başkadır: yüksek ürik asit, yüksek tansiyon, insülin direnci ve kalp hastalığıyla çoğu zaman aynı kişide bir arada bulunur. Gut ve böbrek taşının tedavisi romatoloji (romatizma hastalıkları) ve nefroloji (böbrek hastalıkları) uzmanlarının işidir. Kardiyoloğun baktığı yer ise tansiyon ve kalptir.

Ürik asit nedir?

Ürik asit, pürin denen maddelerin vücutta yıkılmasıyla oluşan son üründür. Her gün yenilenen hücrelerden ve besinlerden açığa çıkar. Yaklaşık üçte ikisi böbrekten idrarla, kalanı bağırsaktan atılır.

Peki kanda ürik asit neyi gösterir? Üretim ile atılım arasındaki dengeyi gösterir. Üretim artarsa ya da böbrek yeterince atamazsa kandaki düzey yükselir.

Pürin bazları nedir?

Pürin bazları (adenin ve guanin), hücrelerin genetik malzemesinin yapı taşlarıdır. Vücudun kendi hücrelerinden de besinlerden de gelirler. Kandaki ürik asidin büyük kısmı vücudun kendi üretimidir; besinlerden gelen pay daha küçüktür. Bu yüzden yalnızca diyetle ürik asit genellikle sınırlı ölçüde düşer.

Ürik asit kaç olmalı?

Üst sınır çoğu laboratuvarda kadında yaklaşık 6, erkekte 7 mg/dL’dir. Tek bir evrensel sınır yoktur; tahlil sonucunuzun yanındaki referans aralığa bakın. Aşağıdaki tablo genel bir çerçeve verir.

Erkekte laboratuvarların çoğu 7 mg/dL’ye kadar olan değeri normal sayar; bu üst sınır kristal sınırının biraz üstündedir. Bu yüzden hekim, gut açısından 6,8 mg/dL civarını ayrıca dikkate alır. Yine de bu düzeyin üstündeki kişilerin çoğunda hiç gut gelişmez.

Kadınlarda ürik asit menopoza kadar daha düşüktür. Menopozdan sonra erkeklere yaklaşır.

Yüksek çıkan tek bir değer tanı koydurmaz. Ağır egzersiz, oruç ya da bol alkollü bir geceden sonra ölçüm yanıltıcı olabilir. Tersi de olur: gut atağı sırasında ürik asit normal çıkabilir; normal sonuç gutu dışlamaz. Şüphe varsa tahlili tekrarlatın. Atak geçirdiyseniz tekrar için atağın geçmesini bekleyin.

Ürik asit neden yüksek çıkar?

Ürik asit iki yoldan yükselir: fazla üretim ve az atılım. Çoğu kişide asıl sorun atılımın azalmasıdır.

Ürik asidi yükselten yedi sık neden var:

• Fazla kilo ve insülin direnci: Kandaki insülin yüksekken böbrek ürik asidi daha az atar. Bu nedenle metabolik sendromda (bel çevresi, tansiyon, şeker ve yağ değerlerinin birlikte bozulduğu durum) ürik asit sık yüksektir. Ayrıntılar insülin direnci rehberinde; kendi değerinizi HOMA-IR hesaplama aracıyla görebilirsiniz.
• Alkol: Bira ile rakı, viski gibi sert içkiler hem üretimi artırır hem atılımı azaltır.
• Şekerli içecekler: Meyve suyu ve gazlı içeceklerdeki fruktoz (meyve şekeri), karaciğerde ürik asit yapımını artırır.
• Sakatat, kırmızı et ve deniz ürünleri: Pürin bakımından zengindir.
• Böbrek hastalığı: Böbrek işlevi azaldıkça ürik asit atılamaz.
• Bazı ilaçlar: İdrar söktürücüler (diüretikler), düşük doz asetilsalisilik asit ve bazı başka ilaçlar ürik asidi yükseltebilir.
• Kalıtım: Bazı ailelerde böbreğin ürik asit atma kapasitesi doğuştan düşüktür.

Peki kalp hastası için bu listenin en önemli maddesi hangisi? İlaçlar, çünkü kalp tedavisinin temel ilaçları da bu listede. İdrar söktürücüler tansiyon ve kalp yetmezliği tedavisinde, düşük doz asetilsalisilik asit ise stent ve kalp krizi sonrasında temel ilaçtır. Ürik asidi yükseltmeleri, bu ilaçları kendi başınıza bırakmanız için bir neden değildir. Stent ya da kalp krizi sonrası asetilsalisilik asidi kesmek tehlikelidir; gut kılavuzu da bu ilacın gut nedeniyle kesilmesini önermez. Ürik asit sonucunuzu ilacı yazan hekimle paylaşın; gerekirse ilaçta değişikliğe hekiminiz karar verir. İlaç grupları tansiyon ilaçları rehberinde anlatılıyor.

Ürik asit yüksekliği ile gut aynı şey mi?

Hayır. Ürik asit yüksekliği bir tahlil bulgusudur. Gut ise ürik asit kristallerinin ekleme çökmesiyle gelen bir hastalıktır.

Ürik asidi yüksek olan kişilerin çoğu hiç gut atağı geçirmez. Gut atağı ise tipik bir tablodur: gece ya da sabaha karşı başlayan, birkaç saatte dayanılmaz hâle gelen, kızarık, sıcak ve şiş bir eklem. En sık ayak başparmağının dibinde görülür. Bu tabloya benzeyen bir eklem ağrısında hekime başvurun.

Belirti vermeyen yükseklik ile gut arasındaki fark tedaviyi de belirler. Belirtisiz yükseklikte önce yaşam tarzı ve nedenler ele alınır. Sık gut atağı, eklemde kristal birikimi (tofüs) ya da ürik asit kaynaklı böbrek taşı olanlarda ise ürik asit düşürücü tedavi gündeme gelir. Bu kararı gutu tedavi eden hekim verir.

Ürik asit kalbi ve tansiyonu etkiler mi?

Birlikte sık görülürler, ama ürik asidin kalp hastalığına tek başına yol açtığı kanıtlanmadı. Yüksek ürik asit şu hastalıklarla sık bir arada bulunur: yüksek tansiyon, kalp yetmezliği, atriyal fibrilasyon (kulakçık titremesi) ve böbrek hastalığı. Avrupa Hipertansiyon Derneği’nin (ESH) 2023 kılavuzu, yüksek tansiyonu olan herkeste ilk tetkikler arasında ürik asidin de ölçülmesini önerir.

Peki ürik asit bu hastalıkların nedeni mi, yoksa yalnızca eşlikçisi mi? Bu henüz netleşmedi. Yüksek ürik asit çoğu zaman fazla kilo, insülin direnci ve böbrek sorunuyla birlikte gelir. Kalp riskini artıran asıl etkenler bunlar da olabilir.

Peki ürik asidi ilaçla düşürmek kalbi korur mu? Bugüne kadarki büyük çalışmalar bunu göstermedi.

Halen ürik asit düşürücü bir ilaç kullanıyorsanız ilacı kendi başınıza bırakmayın; devam edip etmeyeceğinize ilacı yazan hekim karar verir.

Ürik asit, kalp açısından bir uyarı işaretidir. Yüksek bulunduğunda asıl yapılması gereken tansiyonu, kan şekerini, kolesterolü, bel çevresini ve böbrek işlevini birlikte değerlendirmektir. Tansiyonu yükselten diğer etkenler için tansiyonu ne yükseltir rehberine bakın.

Ürik asit nasıl düşer?

Ürik asit iki yolla düşer: yaşam tarzıyla ve gerektiğinde ilaçla. Belirti vermeyen yükseklikte ilk adım yaşam tarzıdır. Bu adımların çoğu aynı zamanda tansiyon ve kalp için de önerilen adımlardır.

Evde ürik asit nasıl düşürülür?

1. Fazla kiloyu yavaş yavaş verin. Kilo kaybı ürik asidin düşmesine yardım edebilir. Çok düşük kalorili, aç kalınan diyetler ise ürik asidi geçici olarak yükseltebilir.
2. Alkolü azaltın. En çok bira ile rakı, viski gibi sert içkiler ürik asidi yükseltir.
3. Şekerli içecekleri bırakın. Meyve suyu, gazlı içecek ve glikoz-fruktoz şuruplu ürünler ürik asit yapımını artırır. Bütün meyveyi ölçülü yemek ise sakınca oluşturmaz. Ayrıntılar şekeri bırakırsak ne olur rehberinde.
4. Sakatatı ve kırmızı eti sınırlayın. Karaciğer, böbrek, yürek gibi sakatatlar ve bazı deniz ürünleri pürin bakımından zengindir.
5. Yeterli sıvı alın. Bu, böbreğin ürik asidi atmasını destekleyebilir. Kalp yetmezliği nedeniyle sıvı kısıtlamanız varsa, su miktarını hekiminize sorun.

Sebze, baklagil ve kuruyemiş gibi bitkisel kaynaklı pürinler, büyük gözlem çalışmalarında gut riskini hayvansal pürinler kadar artırmamıştır. Bu nedenle ürik asit yüksek diye bu besinleri tamamen kesmek gerekmez.

Limonlu su, karbonat, elma sirkesi gibi evde hazırlanan karışımların ürik asidi anlamlı düşürdüğüne dair yeterli kanıt yoktur. Gut kılavuzları C vitamini takviyesini de ürik asidi düşürmek için önermez.

Ürik asit ilacı ve gut ilaçları: kalp hastası neye dikkat etmeli?

Peki gut ilaçları kalp hastası için ne fark eder? Bazı atak ilaçları tansiyonu yükseltebilir, sıvı biriktirebilir ve kan sulandırıcıyla birlikte kanama riskini artırabilir. Gut ilaçları iki gruba ayrılır: atak ilaçları ağrıyı ve iltihabı yatıştırır, ürik asit düşürücü ilaçlar ise uzun vadede kristal birikimini önlemeye yöneliktir.

Kalp yetmezliğiniz, böbrek hastalığınız ya da yüksek tansiyonunuz varsa veya kan sulandırıcı kullanıyorsanız, gut ağrısı için reçetesiz ağrı kesici ya da kortizon almadan önce hekiminize danışın. Kalp yetmezliği kılavuzları bu ağrı kesicileri önermez. Bu ilaçları kullanırken idrarınız azalır, bacaklarınız şişer ya da nefesiniz daralırsa beklemeden hekime başvurun.

Kolşisin hem gut atağında hem de bazı kalp hastalarında kullanılır. Hangi amaçla ve hangi dozda kullanılacağına hekiminiz karar verir. Kalbiniz için zaten kolşisin kullanıyorsanız, gut atağında ek kolşisin almadan önce hekiminize danışın. Kolesterol, ritim ya da tansiyon ilacı kullanıyorsanız gut için verilen yeni ilaçları kardiyoloğunuzla da paylaşın; bazı ilaçlar birbirinin kandaki düzeyini değiştirebilir.

Gut ilaçlarının dozu ve süresi kişiye göre belirlenir. Bu kararı gutu tedavi eden hekim verir; gerektiğinde romatoloji ya da nefroloji uzmanına yönlendirilirsiniz.

Febuksostat kalp hastasında dikkat gerektirir mi?

Evet. Kalp-damar hastalığı olan gut hastalarında yapılan büyük bir çalışmada, febuksostat kullananlarda kalp kaynaklı ölüm allopurinole göre daha sık bildirildi. Sonraki bir çalışma bu farkı doğrulamadı; yine de kılavuzlar ve ilaç otoriteleri, kalp-damar hastalığı olanlarda bu ilacın seçiminde dikkat edilmesini önermeye devam ediyor. Kalp hastalığınız varsa gut ilacını yazan hekime bunu mutlaka söyleyin; ilacı kendi başınıza değiştirmeyin ya da bırakmayın. Karar hekiminizindir.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Ürik asidiniz yüksek çıktıysa ve tansiyonunuz, kan şekeriniz ya da kolesterolünüz hiç değerlendirilmediyse
• Gut tanısı aldıysanız ve kalp hastalığı risk etkenleriniz (sigara, şeker hastalığı, ailede erken kalp krizi) varsa
• Kalp hastasıysanız ve size yeni bir gut ilacı başlandıysa
• Kalp yetmezliğiniz varken gut atağı için ağrı kesici ya da kortizon almanız gerekiyorsa
• İdrar söktürücü kullanırken gut atağı geçirdiyseniz
• Tansiyon ya da kalp ilaçlarınızı ürik asit nedeniyle değiştirmeyi düşünüyorsanız

Ürik asit bir uyarı işaretidir; asıl bakılacak olan tansiyon, kan şekeri ve kolesteroldür. Ateşle birlikte kızarık, sıcak ve şiş bir eklem mikrop kapmış olabilir (enfeksiyon); aynı gün acil servise ya da hekime başvurun. Ayak başparmağındaki kızarık, şiş ağrı gutu düşündürür. Göğüste baskı ile kola, çeneye ya da sırta yayılan ağrı ise kalp krizi belirtisi olabilir. Böyle bir ağrıya nefes darlığı ya da soğuk terleme eşlik ediyorsa beklemeden 112’yi arayın.