İdrar Söktürücü İlaçlar: Türleri, Kullanım Süresi ve Yan Etkileri

İdrar söktürücü ilaçlar ne işe yarar? Vücutta biriken fazla tuzu ve suyu böbrekler aracılığıyla idrarla attırırlar; tıptaki adları diüretiktir, halk arasında ödem söktürücü, ödem attırıcı ya da idrar sökücü hap denir. Yüksek tansiyon ve kalp yetmezliği tedavisinin temel ilaçları arasındadırlar. Ancak her şişliğin ilacı değildirler ve kontrolsüz kullanıldıklarında tuz ve mineral dengesini bozabilirler; bu yüzden hekim kontrolü olmadan kullanmayın.

İdrar söktürücü ilaç nasıl çalışır?

Böbrek, kanı süzerken tuzun (sodyumun) büyük kısmını geri emer. Su da tuzun peşinden gider. İdrar söktürücüler bu geri emilimi böbreğin farklı noktalarında azaltır. Tuz idrara geçer, su da onunla birlikte atılır.

Peki bu tansiyonu neden düşürür? Damarların içindeki sıvı miktarı azalır ve damar duvarı üzerindeki yük hafifler. Kalp yetmezliğinde ise akciğerlerde ve bacaklarda biriken sıvı azalır, nefes almak kolaylaşır.

Tuzla birlikte potasyum, magnezyum gibi mineraller de idrarla kaybedilebilir. Yan etkilerin önemli bir kısmı bu mineral değişikliklerinden kaynaklanır.

İdrar söktürücü ilaç isimleri: üç ana grup

İdrar söktürücüler, böbreğin hangi bölümünde etki ettiklerine göre üç ana gruba ayrılır. Hangi gruptan ilaç kullandığınızı kutunun üzerindeki etken madde adından öğrenebilirsiniz.

Peki gruplar arasındaki asıl fark nedir? Hız ve süre. Kıvrım diüretikleri kısa sürede bol idrar yaptırır. Tiyazidler ise daha yavaş ve daha uzun süre etki eder. Bu yüzden ani sıvı birikiminde kıvrım diüretikleri, tansiyonun uzun süreli kontrolünde tiyazidler öne çıkar.

Furosemid nedir, yan etkileri nelerdir?

Furosemid, kıvrım diüretiklerinin en sık kullanılan üyesidir. Grup adını, böbreğin Henle kulpu denen kıvrım biçimli bölümünde etki etmesinden alır. Etkisi hızlı ve güçlüdür; daha çok kalp yetmezliğindeki sıvı birikiminde ve böbrek hastalığına bağlı ödemde kullanılır.

En sık yan etkileri sık idrara çıkma, susama, ayağa kalkınca baş dönmesi, potasyum ve sodyum düşüklüğü ile böbrek değerlerinde yükselmedir. Torasemid aynı gruptan, etkisi daha uzun süren bir seçenektir.

İndapamid ve hidroklorotiyazid nedir?

İkisi de tiyazid grubundandır ve tansiyon tedavisinde kullanılır. Hidroklorotiyazid klasik tiyazid, indapamid ve klortalidon ise tiyazid benzeri diüretiklerdir. Etkileri daha yavaş başlar ve daha uzun sürer; bu yüzden tansiyonun uzun süreli kontrolünde tercih edilirler. Yan etkileri benzerdir: potasyum ve sodyum düşüklüğü, ürik asit ve kan şekerinde hafif yükselme.

Hidroklorotiyazid içeren tansiyon ilaçları hangileri?

Hidroklorotiyazid çoğu zaman tek başına değil, başka bir tansiyon ilacıyla aynı tablette birleşik olarak bulunur. Birleştiği ilaç çoğunlukla bir ACE inhibitörü ya da ARB’dir; bunlar etken maddesi -pril ya da -sartan ile biten tansiyon ilaçlarıdır. Bazen bir beta bloker ya da kalsiyum kanal blokeriyle de birleştirilir. Kutuda iki etken madde yan yana yazar; biri hidroklorotiyazid ise ilacınız idrar söktürücü de içeriyor demektir. Yeni bir ilaç başlarken bunu hekiminize ve eczacınıza söyleyin.

Spironolakton nedir?

Spironolakton, potasyum tutucu grubun en bilinen üyesidir. Tuz tutturan aldosteron hormonunun etkisini engellediği için aldosteron antagonisti (tıptaki kısaltmasıyla MRA) diye de anılır. İdrar söktürücü etkisi hafiftir; asıl değeri düşük EF’li kalp yetmezliğinde ölüm ve hastaneye yatış riskini azaltması ve dirençli hipertansiyonda tansiyonu düşürmesidir.

Eplerenon aynı gruptan, erkeklerde meme büyümesi yan etkisi daha az görülen bir seçenektir. Spironolakton kalp dışı bazı durumlarda başka branşlarca da reçete edilir; bu kullanımı reçeteleyen hekiminize sorun.

İdrar söktürücüler hangi hastalıklarda kullanılır?

İdrar söktürücüler en sık iki hastalıkta kullanılır, ama amaç ikisinde farklıdır.

Yüksek tansiyonda tiyazid tipi idrar söktürücüler, Avrupa tansiyon kılavuzlarına göre tansiyon ilaçlarının ana gruplarından biridir. Çoğu hastada bir ACE inhibitörü ya da ARB ile birlikte, tek tablette verilir. Biri idrar söktürücü olmak üzere üç ilacın uygun dozlarına rağmen düşmeyen tansiyona dirençli hipertansiyon denir. İlaç düzeni ve ölçüm doğrulandıktan sonra kılavuzlar spironolakton eklenmesini önerir; uygun olup olmadığına hekiminiz karar verir. İlaç grupları tansiyon ilaçları rehberinde anlatılıyor.

Kalp yetmezliğinde iki grubun görevi ayrıdır. Kıvrım diüretikleri nefes darlığını ve şişliği hızla azaltır; ancak yaşam süresini uzattıkları gösterilmemiştir. Bu, gereksiz oldukları anlamına gelmez: sıvı birikmişken nefes darlığını çözen ilaç budur ve kendi başına bırakılması sıvının yeniden birikmesine yol açabilir. Aldosteron antagonistleri ise farklı çalışır. Düşük pompa gücü olan (düşük EF’li) kalp yetmezliğinde ölüm ve hastaneye yatış riskini azalttığı gösterilen dört temel ilaç grubundan biridir. Kısacası kıvrım diüretiği şikâyeti rahatlatır; aldosteron antagonistinin ise düşük EF’li kalp yetmezliğinde uzun vadeli yararı gösterilmiştir. Ayrıntılar kalp yetmezliği rehberinde.

Başka kullanım alanları da vardır. Bazı böbrek hastalıkları, siroza bağlı karında su toplanması ve aldosteron hormonunun fazla salgılanması (primer aldosteronizm) bunlardandır.

İdrar söktürücü ilaçlar ne kadar süre kullanılır?

Herkes için tek bir süre yoktur. Süreyi, ilacın hangi amaçla verildiği belirler.

• Tansiyon için: Çoğu zaman uzun süreli kullanılır. İlaç tansiyonu kontrol eder ama hastalığı ortadan kaldırmaz. Kilo verme ve tuzu azaltma ile bazı kişilerde ilaç ihtiyacı azalabilir; bunu ev ölçümlerine bakarak hekim değerlendirir.
• Kalp yetmezliğinde sıvı birikimi için: Doz sabit değildir. Sıvı atıldıkça hekim dozu azaltabilir, bazen ilaca ara verebilir; sıvı yeniden birikirse doz artırılır. Kılavuzların hedefi, sıvıyı dengede tutan en düşük dozdur.
• Kalp yetmezliğinde aldosteron antagonistleri: Uzun vadeli yararı için uzun süreli kullanılır.
• Kısa süreli kullanım: Nedeni belirlenmiş ani sıvı birikiminde, çoğu zaman hastanede damar yoluyla birkaç gün verilebilir.

Peki kendinizi iyi hissedince bırakabilir misiniz? Hayır. Kalp yetmezliğinde ilacı kendi başına bırakmak, sıvının birkaç gün içinde yeniden birikmesine yol açabilir. Tansiyonda ise değerler yeniden yükselir.

Uyarı: İlacınızı kendi kendinize başlatmayın, bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin; süre ve doz kararı hekiminizindir. Yan etki fark ederseniz ilacı reçeteleyen hekime danışın.

Ödem attırıcı hap her şişliğe iyi gelir mi?

Hayır. Bacak ve ayak şişliğinin birçok nedeni vardır ve idrar söktürücü yalnızca bazılarında işe yarar.

Kalp, böbrek ya da karaciğer kaynaklı şişlikte vücutta fazla tuz ve su vardır. Toplardamar yetmezliğine bağlı şişlikte ise su fazla değildir, bacakta göllenir. Uzun süre ayakta kalmak ve bazı tansiyon ilaçları da aynı türden şişlik yapar; lipödemde ise şişlik sıvı değil, bacaklarda simetrik biriken yağdır. İdrar söktürücü bu durumlarda az işe yarar ve gereksiz sıvı kaybı yaptırır.

Bu yüzden şişlikte önce nedeni bulunur. Önce muayene ve kan tahlilleri yapılır; kalbin zorlanıp zorlanmadığını gösteren NT-proBNP testi ile böbrek ve karaciğer tahlilleri bunlardandır. Gerekirse kalp ultrasonu ve toplardamar ultrasonu eklenir; toplardamar kaynaklı şişlik varis ve toplardamar hastalıkları rehberinde anlatılıyor. Nedeni bilinmeyen şişlik için reçetesiz ödem attırıcı hap kullanmayın.

İdrar söktürücülerin yan etkileri nelerdir?

Yan etkilerin çoğu sıvı ve mineral kaybından kaynaklanır ve tahlille yakalanabilir.

• Sık idrara çıkma ve susama
• Ayağa kalkınca baş dönmesi ve göz kararması: Sıvı kaybı ve tansiyon düşmesiyle olur; yavaş kalkın. Ayrıntılar ayağa kalkınca baş dönmesi rehberinde.
• Kas krampları ve halsizlik: Sıvı kaybı ya da potasyum ve magnezyum düşüklüğüyle ilgili olabilir. Sık tekrarlıyorsa potasyum ve magnezyumunuzu ölçtürün; takviyeye kendi başınıza başlamayın. Magnezyumun kalp ritmiyle ilişkisi hangi magnezyum neye iyi gelir rehberinde anlatılıyor.
• Sodyum düşüklüğü (hiponatremi): Özellikle tiyazidlerde ve ileri yaşta görülür. Bulantı, halsizlik ve dikkat dağınıklığı yeni başladıysa kan sodyumunu beklemeden ölçtürün; bilinç bulanıklığı ya da nöbet olursa 112’yi arayın.
• Ürik asit yükselmesi ve gut atağı: Ürik asidin tek başına yükselmesi ilacı bırakmayı gerektirmez. Gut atağı geçirdiyseniz ilacı kendi başınıza kesmeyin; tedavinizi yazan hekime söyleyin, ilacı yeniden değerlendirir. Ayrıntılar ürik asit yüksekliği rehberinde.
• Kan şekerinde hafif yükselme: Daha çok tiyazidlerle görülür.
• Spironolaktona özgü: Erkeklerde memede büyüme ve hassasiyet. Fark ederseniz ilacı bırakmadan hekiminize söyleyin; değiştirme kararını hekim verir. Eplerenonda bu etki daha az görülür.
• Hidroklorotiyazide özgü: Uzun süre kullananlarda güneşe duyarlılık ve bazı cilt kanseri türlerinde (melanom dışı) hafif risk artışı bildirilmiştir. Güneşten korunun, ilacı kendi başınıza bırakmayın; ciltte yeni ya da değişen bir leke fark ederseniz hekiminize gösterin.

Peki idrar söktürücü potasyumu düşürür mü, yükseltir mi? Gruba göre değişir. Kıvrım ve tiyazid diüretikleri potasyumu düşürebilir. Potasyum tutucular ise potasyumu yükseltebilir; özellikle böbrek hastalığı olanlarda ve ACE inhibitörü ya da ARB ile birlikte kullanıldığında. İki durum da kalp ritmini etkileyebilir. Kas güçsüzlüğü ya da çarpıntı olursa aynı gün hekime başvurup potasyumunuzu ölçtürün.

İdrar söktürücü kullanırken nelere dikkat edilmeli?

En önemli adım nedir? Tahlilleri aksatmamak. Ardından günlük tartı, sıvı kaybına karşı dikkat ve ilaç etkileşimleri gelir.

• Tahlillerinizi aksatmayın: Tansiyon için kullananlarda böbrek değerleri, sodyum ve potasyum genellikle ilaç başladıktan ya da doz değiştikten sonraki 2–4 hafta içinde kontrol edilir. Kalp yetmezliğinde ve spironolakton ya da eplerenon kullananlarda ilk kontrol daha erken, çoğu zaman ilk 1–2 hafta içinde yapılır. Aralığı hekiminiz belirler.
• Kalp yetmezliğinde her sabah tartılın: 2–3 gün içinde 2 kilodan fazla artış sıvı birikiminin işaretidir; hekiminize bildirin. Hızlı kilo kaybıyla birlikte baş dönmesi olursa da haber verin. Günlük düzenin geri kalanı kalp hastası günlük yaşam rehberinde.
• Sıvı kaybına dikkat edin: İshal, kusma, yüksek ateş ve aşırı sıcakta sıvı kaybı artar. Böyle günlerde ne yapacağınızı önceden hekiminizle konuşun; sıcak havada kalp sağlığı ve su ve maden suyu rehberleri sıvı dengesini anlatıyor.
• Tuzu azaltın: Tuzlu beslenme ilacın etkisini azaltır. Genel öneri günde 5 gramın (yaklaşık bir tatlı kaşığı; ekmek, peynir ve hazır gıdadaki tuz dahil) altıdır. Gizli tuz kaynakları tuzun kalbe etkisi rehberinde.
• Ağrı kesicilere dikkat edin: İbuprofen, naproksen ve diklofenak gibi ağrı kesiciler vücutta tuz ve su tutar. İlacın etkisini azaltır, böbreği zorlayabilir; ACE inhibitörü ya da ARB ile birlikte kullanıldığında bu risk artar. Ağrı kesici gerektiğinde hangisini kullanabileceğinizi hekiminize ya da eczacınıza sorun.
• Potasyumlu tuz ve potasyum takviyesi: Potasyumlu tuz, az sodyumlu ya da diyet tuzu adıyla da satılır. Potasyum tutucu, ACE inhibitörü ya da ARB kullanıyorsanız veya böbrek hastalığınız varsa hekime sormadan kullanmayın. Potasyumu düşüren bir idrar söktürücü kullanıyorsanız da takviyeye tahlil sonucuna göre hekiminiz karar verir.
• Diğer ilaçlar: İdrar söktürücüler kandaki lityum düzeyini yükseltebilir. Digoksin kullananlarda potasyum ve magnezyum düşüklüğü ilacın yan etki riskini artırır. Yeni bir ilaca başlarken idrar söktürücü kullandığınızı söyleyin.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Bacaklarınızda yeni başlayan şişlik ya da eforla artan nefes darlığı varsa
• İdrar söktürücüye rağmen şişlik, nefes darlığı ya da kilo artıyorsa
• Kramp, halsizlik, baş dönmesi ya da ayağa kalkınca göz kararması yaşıyorsanız
• Tahlilinizde potasyum, sodyum ya da böbrek değerleri bozuk çıktıysa
• İdrar söktürücü kullanırken gut atağı geçirdiyseniz
• Ev ölçümlerinizde tansiyonunuz hedefin üzerinde kalıyorsa
• Reçetesiz ödem attırıcı hap kullanmayı düşünüyorsanız

Muayenede şişliğin ve nefes darlığının nedeni araştırılır, kan tahlilleriyle mineraller ve böbrek değerleri izlenir. Randevu sayfasından başvurabilirsiniz. İdrar söktürücü fazla sıvıyı atar ama şişliğin nedenini bulmanın yerini tutmaz. İstirahatte artan nefes darlığı, pembe köpüklü balgam, bilinç bulanıklığı ya da bayılma olursa beklemeden 112’yi arayın.