Tansiyonu Ne Yükseltir? Tansiyonu Yükselten Besinler ve Nedenler

Tansiyon gün içinde sürekli değişir: uykuda düşer, sabah yükselir; heyecan, ağrı ve efor sırasında artar. Bu dalgalanmalar normaldir. Sorun, tansiyonun dinlenme halinde de sürekli yüksek kalmasıdır. Yüksek tansiyonun (hipertansiyon) büyük çoğunluğu tek bir nedene değil; genetik yatkınlık, yaş, beslenme ve yaşam tarzının birleşimine bağlıdır. Tansiyonu neyin yükselttiğini bilmek, hem düşürmenin hem de altta yatan bir hastalığı yakalamanın ilk adımıdır.

Tansiyonu ne yükseltir? Kalıcı yükselmenin nedenleri

Hipertansiyonu olan her 10 kişiden yaklaşık 9’unda belirli bir hastalık bulunmaz; buna esansiyel (primer) hipertansiyon denir. Bu kişilerde tansiyonu yükselten başlıca etkenler şunlardır:

• Yaş: Damarlar yaşla birlikte sertleşir ve büyük tansiyon yükselir.
• Aile öyküsü: Anne veya babada hipertansiyon varsa risk belirgin artar.
• Fazla tuz: Vücutta su tutulmasına ve damar direncinin artmasına yol açar.
• Fazla kilo ve karın bölgesinde yağlanma: İnsülin direnci ve sinir sisteminin uyarılması aracılığıyla tansiyonu yükseltir.
• Hareketsizlik ve düzenli alkol tüketimi.
• Uyku apnesi ve kronik uykusuzluk.
• Sigara: Her sigara tansiyonu kısa süreliğine yükseltir ve damar sertliğini hızlandırır.

Geri kalan yaklaşık %5–10’luk grupta ise tansiyonu yükselten belirli bir hastalık ya da ilaç vardır (sekonder hipertansiyon). Bu nedenler aşağıda ayrıca ele alınmıştır.

Tansiyonu yükselten yiyecekler ve içecekler

Tuz tansiyonu yükseltir mi?

Evet; tuz, tansiyonu yükselten yiyeceklerin başında gelir. Fazla tuz (sodyum), vücutta su tutulmasına ve damar duvarının kasılmasına yol açar. Tuza duyarlılık kişiden kişiye değişir; ileri yaştakilerde, fazla kilolularda, diyabet ve böbrek hastalığı olanlarda etki daha belirgindir.

Kılavuzlar günlük tuzu 5 gramın (yaklaşık bir tatlı kaşığı) altında tutmayı önerir. Türkiye’de tüketim bunun yaklaşık üç katıdır ve tuzun çoğu ekmek, peynir, zeytin, turşu ve hazır gıdalardan gelir. Tuzu azaltmanın pratik yolları için tansiyon nasıl düşer rehberine bakabilirsiniz.

Kahve tansiyonu yükseltir mi?

Kafein, içildikten sonraki 30–60 dakika içinde tansiyonu birkaç mmHg yükseltebilir; etki birkaç saat sürer. Kahveye alışık olmayanlarda bu yükselme daha belirgindir. Düzenli içenlerde vücut zamanla alışır ve günde 2–3 fincan kahvenin kalıcı hipertansiyona yol açtığı gösterilmemiştir.

Pratik öneriler:

• Tansiyon ölçümünden önceki 30 dakika içinde kahve ve çay içmeyin.
• Tansiyonu kontrolsüz olanlar günlük kafeini sınırlamalıdır.
• Enerji içecekleri çok daha yüksek kafein içerir ve tansiyon hastalarına önerilmez.

Maden suyu (soda) tansiyonu yükseltir mi?

Maden suyu, günlük dilde “soda” olarak da bilinir ve sodyum içerir; ancak bu miktar markaya göre birkaç kat farklılık gösterir. Günde bir iki şişe maden suyu çoğu kişide tansiyonu belirgin şekilde yükseltmez. Maden suyundaki sodyumun önemli kısmı bikarbonat halindedir ve sofra tuzuna (sodyum klorür) göre tansiyona etkisi daha zayıf görünmektedir.

Yine de tansiyonu yüksek, kalp veya böbrek yetmezliği olan kişilerin etiketteki sodyum miktarına bakması ve sodyumu düşük olanları tercih etmesi önerilir. Gün içinde çok sayıda maden suyu içmek, farkında olmadan önemli miktarda sodyum almaya yol açabilir.

Yumurta tansiyonu yükseltir mi?

Hayır. Yumurta, tansiyonu yükselten besinler arasında yer almaz; çalışmalarda yumurta tüketimi ile tansiyon artışı arasında anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Yumurta kaliteli protein, potasyum ve B vitaminleri içerir.

Dikkat edilmesi gereken, yumurtanın yanında tüketilenlerdir: sucuk, pastırma, tuzlu peynir, zeytin ve bol tuz eklenmiş bir kahvaltı tansiyonu yükseltir. Yumurtayı haşlanmış olarak ve tuz eklemeden tüketmek en uygun seçenektir.

Şeker ve tatlı tansiyonu yükseltir mi?

Şeker, tuz gibi tansiyonu doğrudan ve hızla yükseltmez. Ancak şekerli içecekler, tatlılar ve rafine karbonhidratlardan zengin beslenme; kilo alımı, insülin direnci ve karın bölgesinde yağlanma yoluyla uzun vadede tansiyonu yükseltir. Özellikle meyve suyu ve gazlı içeceklerdeki fruktozun tansiyon üzerinde olumsuz etkisi olduğu düşünülmektedir. İnsülin direncinizi merak ediyorsanız HOMA-IR hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

“Kan şekeri yüksekliği” ile tansiyon sık birlikte görülür; diyabeti olan kişilerde hipertansiyon görülme sıklığı belirgin olarak yüksektir ve iki hastalık birlikte kalp-damar riskini belirgin şekilde artırır.

Küçük tansiyon neden yükselir, neden yüksek çıkar?

Küçük tansiyon (diastolik), kalbin gevşediği anda damarlardaki basıncı gösterir ve daha çok küçük damarların direncini yansıtır. Küçük tansiyon yüksekliği özellikle 30–50 yaş arasında sık görülür. Başlıca nedenleri:

• Fazla kilo, özellikle karın bölgesinde yağlanma
• Tuzlu beslenme ve hareketsizlik
• Düzenli alkol tüketimi
• Uyku apnesi
• Stres ve yoğun iş temposu
• Tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi)
• Böbrek hastalıkları ve hormon bozuklukları (ör. aldosteron fazlalığı)

Küçük tansiyonun yalnızca muayenede yüksek çıkması heyecana (beyaz önlük etkisi) veya yanlış ölçüme de bağlı olabilir: dar manşon, kolun kalp hizasının altında olması veya ölçüm sırasında konuşmak değerleri yükseltir. Bu nedenle tanı için ev ölçümü ya da 24 saatlik tansiyon Holteri önerilir. Küçük tansiyonun sınır değerleri için tansiyon kaç olmalı rehberine bakabilirsiniz.

Tansiyonu yükselten ilaçlar

Bazı ilaçlar tansiyonu yükseltebilir veya tansiyon ilaçlarının etkisini azaltabilir. Aşağıdaki ilaçları kullanıyorsanız bunu mutlaka hekiminize söyleyin, ancak kendi başınıza bırakmayın:

• Steroid olmayan ağrı kesiciler (ibuprofen, naproksen, diklofenak gibi)
• Burun açıcı soğuk algınlığı ilaçları (psödoefedrin içerenler)
• Kortizon içeren ilaçlar
• Östrojen içeren doğum kontrol hapları
• Bazı antidepresanlar (ör. venlafaksin)
• Organ nakli sonrası kullanılan bazı bağışıklık baskılayıcılar (siklosporin)
• Eritropoetin ve bazı kanser ilaçları
• Dikkat eksikliği ilaçları ve uyarıcılar; kokain ve amfetamin gibi maddeler
• Meyan kökü içeren bitkisel ürünler

Tansiyonu yükselten hastalıklar (sekonder hipertansiyon)

Altta yatan hastalık tedavi edildiğinde tansiyon düzelebileceği ya da kontrolü kolaylaşabileceği için bu nedenleri tanımak önemlidir:

• Primer aldosteronizm: Böbreküstü bezinden fazla aldosteron salgılanması. En sık hormonal nedendir; kanda potasyum düşüklüğü eşlik edebilir.
• Uyku apnesi: Horlama ve uykuda nefes durmasıyla birlikte, özellikle gece ve sabah tansiyonunu yükseltir.
• Böbrek hastalıkları ve böbrek atardamarı darlığı.
• Tiroid hastalıkları ve paratiroid bezinin fazla çalışması.
• Feokromositoma: Nadir görülen, ataklar halinde tansiyon yükselmesi, çarpıntı, terleme ve baş ağrısı yapan bir böbreküstü bezi tümörü.
• Cushing sendromu: Kortizol fazlalığı.
• Aort koarktasyonu: Ana atardamarda doğumsal daralma; gençlerde kollarda yüksek, bacaklarda düşük tansiyonla fark edilir.

Bu nedenlerden şüphelenilen durumlar ve hipertansiyonun diğer türleri için yüksek tansiyon belirtileri ve türleri sayfasına bakabilirsiniz.

Tansiyonu en hızlı ne yükseltir?

Tansiyonu dakikalar içinde yükselten başlıca durumlar şunlardır: ağrı, öfke ve kaygı, sigara içmek, kafeinli içecekler, yoğun efor, soğuğa maruz kalmak, dolu mesane ve bazı ilaçlar. Bu yükselmeler genellikle geçicidir; ancak tansiyonu zaten yüksek olan birinde değerleri tehlikeli düzeylere çıkarabilir.

Tansiyonu düşük olup yükseltmek isteyen kişiler için ise uzanıp bacakları kaldırmak ve bir iki bardak su içmek kısa sürede yardımcı olur. Sık tekrarlayan düşük tansiyon ve bayılma hissinin nedeni araştırılmalıdır.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Evde ölçülen tansiyonunuz birkaç gün boyunca 135/85 ve üzerindeyse
• 40 yaşından önce yüksek tansiyon saptandıysa
• Daha önce normal olan tansiyonunuz kısa sürede belirgin yükseldiyse
• Üç farklı tansiyon ilacına rağmen tansiyonunuz kontrol altına alınamıyorsa
• Kan tahlilinde potasyum düşüklüğü saptandıysa
• Ataklar halinde tansiyon yükselmesi, çarpıntı ve terleme yaşıyorsanız

Kardiyoloji muayenesinde tansiyonun nedeni ve kalbe etkisi EKG, ekokardiyografi, kan ve idrar tahlilleriyle değerlendirilir. Tedavi seçenekleri için tansiyon ilaçları sayfasına bakabilir, randevu alabilirsiniz.