Kalp Spazmı Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

“Kalp spazmı” halk arasında çok farklı şikâyetler için kullanılan bir ifadedir: kimi sol göğüste birkaç saniyelik bir saplanmayı, kimi gece uyandıran bir sıkışmayı, kimi de panik anında hissedilen daralmayı böyle adlandırır. Tıpta ise kalp spazmı, kalbi besleyen koroner damarın geçici olarak aşırı kasılmasıdır ve vazospastik angina (eski adıyla Prinzmetal anginası) olarak bilinir. Bu ayrım önemlidir; çünkü gerçek damar spazmı kalp krizine ve ritim bozukluklarına yol açabilirken, halk arasında kalp spazmı denen ağrıların çoğu zararsızdır.

Kalp spazmı nedir?

Koroner damarların duvarında düz kas hücreleri bulunur; bu kaslar damarın çapını ihtiyaca göre ayarlar. Vazospastik anginada damar duvarı normalden çok daha hassastır ve bazı uyaranlara aşırı yanıt vererek ani ve geçici olarak kasılır. Kasılma sırasında damar ileri derecede daralır, hatta tamamen kapanır; o bölgedeki kalp kası oksijensiz kalır ve göğüs ağrısı başlar. Spazm çözülünce kan akımı normale döner.

Spazm hem darlık olmayan normal görünümlü damarlarda hem de plak bulunan damarlarda ortaya çıkabilir. Bazı hastalarda büyük damarlar yerine kalbin çok küçük damarları kasılır (mikrovasküler spazm); bu durumda anjiyoda hiçbir darlık görülmez.

Kalp spazmı belirtileri

ESC 2024 kronik koroner sendrom kılavuzu ve uluslararası COVADIS ölçütleri, vazospastik anginanın şu özelliklerini tanımlar:

• Dinlenirken gelen göğüs sıkışması: Çoğunlukla gece yarısından sabaha kadar olan saatlerde, kişiyi uykudan uyandırabilir.
• Süre: Genellikle 5–15 dakika; ataklar kümeler hâlinde tekrarlayabilir.
• Eforla ilişkisiz olması: Aynı kişi gün içinde yorucu egzersizi sorunsuz yapabilir. Bazı hastalarda ise sabah erken saatlerde hafif eforla bile atak gelir.
• Dil altı nitratla birkaç dakikada geçmesi
• Eşlik eden belirtiler: Terleme, bulantı, çarpıntı, baş dönmesi; uzun ataklarda bayılma

Ağrının niteliği klasik kalp ağrısına benzer: baskı, sıkışma, ağırlık; kola, boyna, çeneye yayılabilir. Kalp kaynaklı ağrının genel özellikleri için kalp ağrısı ve göğüs ağrısı rehberine bakabilirsiniz.

Kalp spazmını ne tetikler?

• Sigara: En önemli ve değiştirilebilir risk faktörüdür.
• Kokain, amfetamin ve benzeri uyarıcı maddeler
• Soğuk hava, soğuk suya maruz kalma
• Yoğun duygusal stres
• Hızlı ve derin soluk alıp verme (hiperventilasyon)
• Bazı ilaçlar: Migren tedavisinde kullanılan triptanlar ve ergot türevleri, bazı kemoterapi ilaçları (örneğin 5-florourasil ve kapesitabin), damarları daraltan burun spreyleri ve soğuk algınlığı ilaçları
• Alkol, özellikle yoğun içmeden sonraki saatlerde
• Magnezyum eksikliği

Vazospastik angina Doğu Asya toplumlarında daha sık görülür; sigara içenlerde ve orta yaşlarda daha yaygındır.

Halk dilinde “kalp spazmı” denen diğer durumlar

Kardiyoloji muayenesine “kalp spazmı geçiriyorum” diyerek gelen hastaların büyük kısmında koroner damar spazmı yoktur. Sık karşılaşılan durumlar ve farkları şöyledir:

Buradaki önemli nokta, yemek borusu spazmının da nitratla gevşeyebilmesidir; yani ağrının nitratla geçmesi tek başına kalp kaynağını kanıtlamaz. Tersi de geçerlidir: gençte ve eforla ilişkisiz bir ağrı her zaman zararsız değildir. Ayrım muayene, EKG ve gerekirse ileri tetkiklerle yapılır. Kalbin tekleme hissi için kalp ritim bozukluğu ve çarpıntı sayfasına bakabilirsiniz.

Damar spazmı nedir?

Damar spazmı (vazospazm), herhangi bir atardamarın geçici olarak aşırı kasılmasıdır. Kalp damarında olunca vazospastik angina adını alır. Vücudun başka bölgelerinde de görülebilir:

• El ve ayak parmaklarında: Soğukta veya stresle parmakların önce beyazlayıp sonra morardığı Raynaud fenomeni. Ayrıntılar için Raynaud fenomeni sayfasına bakabilirsiniz.
• Beyin damarlarında: Beyin kanaması sonrası gelişebilen ve hastanede yakından izlenen ciddi bir tablo.
• Migren: Migrenle vazospastik angina arasında ilişki bildirilmiştir; bazı hastalarda ikisi birlikte görülür.

Kalp spazmı nasıl teşhis edilir?

Tanının en önemli kanıtı, atak sırasında çekilen EKG’dir. Spazm sırasında EKG’de geçici ST yükselmesi veya çökmesi görülür ve ağrı geçince düzelir. Ataklar genellikle gece geldiği için:

• 24–48 saatlik ritim Holteri ile atak sırasındaki EKG değişiklikleri yakalanabilir.
• Atak sırasında acile başvurup EKG çektirmek tanı için çok değerlidir.
• Koroner anjiyografi ile önce kalıcı darlık araştırılır. Damarlar normal veya hafif plaklıysa, ESC 2024 kılavuzu uygun hastalarda anjiyo sırasında damara özel ilaçlar (asetilkolin veya ergonovin) verilerek spazmın tetiklendiği provokasyon testini önerir.
• Troponin (kalp kası hasarı testi) uzun ataklardan sonra yükselebilir.

Kalp spazmı tedavisi

Tedavinin temelini tetikleyicilerden uzak durmak ve damarı gevşeten ilaçlar oluşturur. İlaç seçimi ve dozu kardiyoloğunuz tarafından belirlenir.

• Sigarayı tamamen bırakmak: Tedavinin en önemli adımıdır.
• Kalsiyum kanal blokerleri: Diltiazem, verapamil, amlodipin, nifedipin gibi etken maddeler ilk seçenektir; atakların sık olduğu gece-sabah saatlerini kapsayacak şekilde, çoğunlukla akşam alınması önerilir.
• Uzun etkili nitratlar: Kalsiyum kanal blokerine rağmen ataklar sürerse eklenir.
• Dil altı nitrat: Atak anında kullanılmak üzere verilir.
• Statinler: Damar duvarı işlevini iyileştirerek fayda sağlayabilir; eşlik eden plak varsa zaten gereklidir.

Beta blokerler, damar spazmını kolaylaştırabildiği için yalnız başına bu hastalarda genellikle tercih edilmez. Migren için kullanılan triptanlar gibi damar daraltıcı ilaçlardan da kaçınılmalıdır. İlaçlarınızı kendi başınıza kesmeyin; aniden kesilen kalsiyum kanal blokerleri şiddetli ataklara yol açabilir.

Tedaviye rağmen ciddi ritim bozukluğu veya ani kalp durması geçirmiş seçilmiş hastalarda ICD (şok cihazı) gündeme gelebilir.

Kalp spazmı tehlikeli mi?

Vazospastik angina tanısı alıp düzenli tedavi gören ve sigarayı bırakan hastaların büyük çoğunluğunda ataklar belirgin azalır ve uzun dönem seyir iyidir. Riskin arttığı durumlar şunlardır:

• Sigaraya devam etmek
• Spazmın birden fazla damarda olması veya damarda belirgin plak bulunması
• Atak sırasında bayılma ya da ciddi ritim bozukluğu görülmesi
• İlaçların düzensiz kullanılması veya kendi başına kesilmesi

Uzun süren bir spazm damarı tamamen kapatarak kalp krizine neden olabilir. Bu yüzden nitrata rağmen geçmeyen her atak kalp krizi gibi ele alınmalı ve 112 aranmalıdır.

Günlük yaşamda nelere dikkat edilmeli?

• Soğuk havada yüzü ve boynu örtün; soğuk suyla aniden temas etmekten kaçının.
• Uyarıcı madde ve aşırı alkolden uzak durun.
• Yeni bir ilaç (özellikle migren, soğuk algınlığı veya kilo verme ilacı) başlamadan önce hekiminize vazospastik angina tanınızı söyleyin.
• Dil altı nitratınızı yanınızda taşıyın ve son kullanma tarihini kontrol edin.
• Atakların saatini, süresini ve tetikleyicisini not edin; bu kayıt tedavinin ayarlanmasında çok yardımcı olur.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Gece veya sabaha karşı sizi uyandıran, dinlenirken gelen göğüs sıkışması yaşıyorsanız
• Göğüs ağrınız dil altı nitratla geçiyorsa ya da tekrarlayan ataklar oluyorsa
• Sigara içiyorsanız ve istirahatte göğüs ağrısı yaşıyorsanız
• Anjiyonuz “temiz” çıktığı halde göğüs ağrılarınız devam ediyorsa
• Migren ilacı veya kemoterapi sonrası göğüs ağrısı olduysa

Acil belirti yoksa bir kardiyolog randevusu ile ağrının spazma mı, kalp damar tıkanıklığına mı yoksa kalp dışı bir nedene mi bağlı olduğu araştırılabilir.