Varis, Toplardamar Hastalıkları ve Raynaud Fenomeni Nedir?

Kısa cevap

Varis, bacak toplardamarlarındaki kapakçıkların yetersizliği nedeniyle damarların genişleyip kıvrımlı hale gelmesidir; ağrı, ağırlık hissi ve şişlik yapar. Tek bacakta ani başlayan şişlik ve ağrı ise varis değil, derin ven trombozu (bacak pıhtısı) olabilir ve aynı gün değerlendirilmelidir. Varisten kanama olursa bacak kalp seviyesinin üzerine kaldırılıp doğrudan bastırılmalıdır. Raynaud fenomeni ise soğukta parmakların beyazlayıp morarmasıdır.

Baldırda kıvrımlı toplardamarlar ve biri kapanmayan toplardamar kapakçıklarının kesiti

Bu sayfada

Varis ve kronik venöz yetmezlik nedir?
Varis mi, bacak pıhtısı mı? Farkı nasıl anlaşılır?
Toplardamar kanaması: varisten kanama olursa ne yapılır?
Varis tedavisi ve varis çorabı
Varisle karışan durumlar: lipödem, lenf ödemi, flebolit
Raynaud fenomeni nedir? (Reyno fenomeni)
Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

Ne zaman acile gitmeli?

Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:

Tek bacakta ani başlayan şişlik, ağrı, ısı artışı ve kızarıklık (bacak pıhtısı olabilir)
Bacak şişliğiyle birlikte ani nefes darlığı, göğüs ağrısı veya kanlı öksürük (112)
Varisten gelen ve bacak yukarı kaldırılıp 10 dakika bastırılmasına rağmen durmayan kanama (112)
Parmak ucunda yara, kararma veya soğukla düzelmeyen morarma
Bacakta ani başlayan soğukluk, solukluk, şiddetli ağrı ve nabız alınamaması (atardamar tıkanması)

Presenkop (Bayılır Gibi Olmak) ve Soleus Push-Up
Kısa bilgilendirme videosu; tam metni aşağıda.
Doç. Dr. Seçkin Satılmış anlatıyor
Videonun metni
Gelin şimdi uzun süre oturduğu yerden kalktıktan sonra ya da yataktan kalkarken başı dönenler, içi geçenler, bir anda bayılma hissi yaşayanlar. Gelin size kısa kısa bilgiler vereyim bu işin mekanizmasıyla bu işe çözüm bulalım. Özellikle bu bayılma hissinin nedeni uzun süre alt kas grubunda biriken aktif sisteme girmeyen kan. Aktif sisteme girmeyen kan, tansiyon düşüklüğüne yol açtığı için bu şikayetlerimiz oluyor. E ne yapalım? Bunun en güzel örneği bol su içerseniz bir kere bu dengelenir. İki, ayağa kalkacağınız zaman şu kas gruplarınızı biraz sıkın. Yani şöyle kasıp gevşetin. Bu çok önemli. Daha önemlisi elinizle altınızı kas grubunuzu şöyle sıkın. 5-10 kez. Bu da çok önemli. Daha da kolay ve daha da önemlisi parmak uçlarınızda. Şu hareketi yaparsanız burada toplar damarda biriken kan sisteme doğru dönüşü hızlanır. Bunun ismi kasın isminden dolayı soleus push up dedikleri ikinci kalp mekanizması deniyor buna. Bunları yaptığınızda rahatlıkla bu sıkıntılarınız geçeceğini söyleyebilirim.
Instagram'da izle

Toplardamarlar (venler), vücuttan kirli kanı kalbe geri taşıyan damarlardır. Bacaklarda kanın yer çekimine karşı yukarı çıkabilmesi, damar içindeki tek yönlü kapakçıklara ve yürürken kasılan baldır kaslarına bağlıdır. Bu kapakçıklar yetersiz kaldığında kan bacaklarda göllenir; sonuç varis, bacak şişliği ve zamanla cilt değişiklikleridir. Aynı sayfada ele alınan Raynaud fenomeni ise toplardamar değil, parmaklardaki küçük atardamarların soğuğa aşırı tepkisidir; ama o da “periferik”, yani vücudun uç bölgelerindeki dolaşımı ilgilendirir.

Varis ve kronik venöz yetmezlik nedir?

Varis, deri altındaki toplardamarların genişleyip kıvrımlı, mavi-mor, kabarık bir görünüm almasıdır. Altta yatan sorun kronik venöz yetmezliktir: kapakçıklar kanı yukarıda tutamaz, kan geri kaçar ve bacaktaki toplardamar basıncı yükselir.

Başlıca risk etkenleri şunlardır:

Ailede varis öyküsü (en güçlü etken)
Kadın cinsiyet, gebelik sayısı
İleri yaş
Fazla kilo
Uzun süre ayakta kalmayı gerektiren meslekler
Daha önce geçirilmiş bacak pıhtısı

Tipik şikâyetler bacaklarda ağırlık, dolgunluk, gece krampları, kaşıntı ve akşamları artan şişliktir; bacaklar yukarı kaldırılınca ve yürüyünce rahatlar.

Toplardamar hastalığının evreleri

Uluslararası kullanılan CEAP sınıflaması hastalığın klinik evresini şöyle tanımlar:

Evre	Ne görülür?
C0	Görünür bulgu yok
C1	Örümcek ağı ve kılcal damarlar (3 mm’den küçük)
C2	Varis (3 mm ve üzeri genişlemiş toplardamarlar)
C3	Bacak şişliği (ödem)
C4	Cilt değişiklikleri: kararma, egzama, deride sertleşme
C5	İyileşmiş toplardamar yarası
C6	Açık toplardamar yarası (venöz ülser)

Örümcek ağı damarlar (C1) çoğunlukla estetik bir sorundur. C4 ve üzerindeki evrelerde ise cilt kalıcı hasar görmeye başladığı için tedavi geciktirilmemelidir.

Varis mi, bacak pıhtısı mı? Farkı nasıl anlaşılır?

Bacak şişliğinin en önemli ayrımı, varis ile derin ven trombozu (DVT, bacağın derin toplardamarlarında pıhtı) arasındadır. Pıhtı akciğere giderse hayatı tehdit eden akciğer embolisine yol açabilir.

Özellik	Varis / venöz yetmezlik	Derin ven trombozu
Başlangıç	Aylar-yıllar içinde yavaş	Saatler-günler içinde ani
Taraf	Çoğunlukla iki bacakta	Genellikle tek bacakta
Şişlik	Akşam artar, sabah azalır	Sürekli, gittikçe artan
Ağrı	Ağırlık, dolgunluk	Baldırda gerginlik, basınca hassasiyet
Cilt	Görünür kıvrımlı damarlar	Kızarıklık, ısı artışı
Ne yapmalı?	Planlı muayene	Aynı gün değerlendirme

Pıhtı şüphesinde hekim önce bir kan testi olan D-dimer testini ve bacak Doppler ultrasonunu ister. Pıhtı saptanırsa tedavi kan sulandırıcı ilaçlarla yapılır.

Yüzeyel tromboflebit ise deri altındaki bir varisin içinde pıhtı oluşmasıdır: damar boyunca kırmızı, sert, ağrılı bir kordon ele gelir. Zararsız gibi görünse de pıhtı derin sisteme ilerleyebileceği için ultrasonla değerlendirilmeli; pıhtının uzunluğuna ve derin toplardamara yakınlığına göre bir süre kan sulandırıcı gerekebilir.

Toplardamar kanaması: varisten kanama olursa ne yapılır?

İnce ve gergin bir cilt altındaki varis, küçük bir darbe veya kaşımayla yırtılabilir. Kanama ağrısız ama beklenenden çok fazla olabilir ve özellikle yalnız yaşayan yaşlılarda tehlikelidir.

Hemen uzanın ve bacağı kalp seviyesinin üzerine kaldırın.
Temiz bir bez veya gazlı bezle kanayan noktaya doğrudan ve sürekli bastırın; en az 10 dakika bırakmayın.
Kanama durunca üzerine sıkıca bandaj sarın.
Kanama durmuyorsa 112’yi arayın.
Kanama dursa bile hekime başvurun: aynı damardan tekrar kanama olabileceği için tedavisi planlanmalıdır.

Varis tedavisi ve varis çorabı

Yaşam tarzı: Günde en az 30 dakika yürüyüş, baldır egzersizleri, fazla kiloların verilmesi, uzun süre hareketsiz ayakta durmaktan kaçınma.
Bacak elevasyonu: Bacakları kalp seviyesinin üzerine kaldırmaktır. Günde birkaç kez 15–30 dakika uzanıp bacakları bir yastıkla yükseltmek, bacakta biriken kanın boşalmasını sağlar ve şişliği azaltır.
Varis çorabı (kompresyon çorabı): Bacağı dışarıdan sıkarak kanın geri kaçmasını azaltır. Basınç sınıfı ve beden, bacak ölçüsüne göre seçilmelidir. Sabah kalkınca giyilir, gece çıkarılır. Bacak atardamarlarında ileri darlık olanlarda çorap zararlı olabileceğinden, ayak nabızları zayıf olanlarda önce atardamar dolaşımı kontrol edilmelidir; bunun en basit yolu ABI testidir.
İlaçlar: Mikronize flavonoid içeren damar ilaçları ağrı, ağırlık ve şişlik gibi şikâyetleri hafifletebilir; varisi ortadan kaldırmaz.
Girişimsel tedaviler: Avrupa Damar Cerrahisi Derneği (ESVS) 2022 kılavuzuna göre ana toplardamardaki (safen ven) yetmezlikte ilk tercih, damar içinden yapılan lazer veya radyofrekans ablasyondur. Köpük skleroterapi, damar içi yapıştırıcı yöntemler ve klasik cerrahi, damarın yapısına göre seçilir.

Varise iyi gelen ve iyi gelmeyen yiyecekler

Hiçbir yiyecek varisi tedavi etmez; ancak beslenme şikâyetleri etkileyebilir:

İyi gelenler: Lifli besinler (sebze, meyve, kurubaklagil, tam tahıl) kabızlığı önleyerek ıkınmayı ve karın içi basıncı azaltır. Yeterli su tüketimi ve kilo kontrolü de destekleyicidir.
İyi gelmeyenler: Tuzlu yiyecekler (turşu, salamura, hazır gıdalar, cips) vücutta su tutarak şişliği artırır. Fazla kalorili, rafine besinler kilo alımıyla toplardamar basıncını yükseltir. Fazla alkol şikâyetleri artırabilir.

Varis için hangi bölüme gidilir?

Türkiye’de varisin girişimsel ve cerrahi tedavisini genellikle kalp ve damar cerrahisi uzmanları yapar; bazı merkezlerde girişimsel radyoloji de bu işlemleri uygular. Kardiyoloğun rolü ise bacak şişliğinin kalp yetmezliği, kapak hastalığı ya da ilaç yan etkisi gibi kalp kaynaklı bir nedeni olup olmadığını araştırmak, bacak pıhtısı ve akciğer embolisinde kan sulandırıcı tedaviyi yönetmek ve atardamar hastalığını değerlendirmektir. Yalnızca varis nedeniyle başvuracaksanız kalp ve damar cerrahisi polikliniği doğru adrestir.

Varisle karışan durumlar: lipödem, lenf ödemi, flebolit

Kalın ve şiş bacakların her zaman nedeni toplardamar değildir:

Lipödem: Kadınlarda bacaklarda simetrik, dokununca ağrılı yağ birikimidir; ayak bileğinde “bilezik” gibi belirgin bir sınırla biter ve ayaklar incedir. Kolay morarma sıktır, bacak yukarı kaldırılınca geçmez.
Lenf ödemi: Lenf dolaşımının bozulmasıyla oluşur; ayak sırtı ve parmaklar da şişer, zamanla cilt kalınlaşır.
Flebolit: Eski bir toplardamar pıhtısının kireçlenmesidir; genellikle röntgende tesadüfen görülür ve şikâyet yapmaz.

Doğru ayrım için muayene ve gerekirse Doppler ultrason yeterlidir.

Raynaud fenomeni nedir? (Reyno fenomeni)

Raynaud fenomeni, soğuk veya stres karşısında parmaklardaki küçük atardamarların aşırı büzülmesidir. Tipik olarak parmaklar önce beyazlar, ardından morarır, ısınınca da kızarır; bu sırada uyuşma, karıncalanma ve ağrı olabilir. Ayak parmakları, burun ve kulaklar da etkilenebilir.

Özellik	Birincil Raynaud	İkincil Raynaud
Başlama yaşı	Genellikle 30 yaş altı, genç kadınlar	Çoğunlukla 30–40 yaş sonrası
Altta yatan hastalık	Yok	Skleroderma, lupus gibi romatizmal hastalıklar, bazı ilaçlar, titreşimli aletlerle çalışma
Parmak yarası	Görülmez	Görülebilir
Seyir	Hafif, zararsız	Altta yatan hastalığa bağlı

Tanıda tırnak dibindeki kılcal damarların incelenmesi (kapilleroskopi) ve romatizmal hastalık testleri kullanılır. Tedavide ilk adım eli ve tüm vücudu sıcak tutmak, eldiven kullanmak ve sigarayı bırakmaktır. Şikâyetleri sık olanlarda nifedipin gibi damar genişletici ilaçlar hekim tarafından başlanabilir.

Periferik siyanoz ve Raynaud’dan farkı

Periferik siyanoz, el ve ayak parmaklarının kalıcı veya uzun süreli mavi-mor rengidir; dolaşımın yavaşladığı durumlarda görülür. Raynaud’da ise renk değişikliği ataklar halindedir ve ısınınca düzelir. Dudak ve dilde morarma ise farklı bir durumdur; ayrıntılar için dudak morarması neden olur rehberine bakabilirsiniz.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

İki bacakta birden, özellikle nefes darlığıyla birlikte artan şişlik varsa (kalp yetmezliği açısından)
Daha önce bacak pıhtısı geçirdiyseniz ve kan sulandırıcı tedavinizin süresi belirlenecekse
Tansiyon ilacı başladıktan sonra ayak bileklerinde şişlik oluştuysa (bazı tansiyon ilaçlarının yan etkisi olabilir)
Yürürken baldırda ağrı olup dinlenince geçiyorsa (atardamar darlığı belirtisi olabilir)
Raynaud ataklarıyla birlikte göğüs ağrısı veya nefes darlığı varsa

Tek bacakta ani şişlik ve ağrı ise randevu beklemeden aynı gün değerlendirilmelidir. Kardiyoloji muayenesi için kardiyolog randevusu sayfasını kullanabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kan vermek varise iyi gelir mi?

Hayır. Varis, toplardamar kapakçıklarının yetersizliğinden kaynaklanır; vücutta kanın fazla olmasıyla ilgisi yoktur. Kan bağışı toplumsal olarak değerli bir davranıştır, ancak varisi iyileştirmez ve varis tedavisinin yerini tutmaz.

Varis çorabı kullananların deneyimleri nasıl?

Varis çorabı kullananların çoğu bacaklardaki ağırlık hissinin ve akşam şişliğinin azaldığını belirtir. En sık yakınmalar çorabın giyilmesinin zor olması ve yazın sıcak tutmasıdır; bu nedenle ölçüye uygun çorap seçmek ve sabah şişlik oluşmadan giymek önemlidir. Çorap var olan varisleri yok etmez, ancak şikâyetleri hafifletir ve cilt değişikliklerinin ilerlemesini yavaşlatabilir.

Lipödem neden olur?

Lipödem, neredeyse yalnızca kadınlarda görülen, bacaklarda ve bazen kollarda simetrik, ağrılı yağ birikimidir. Kesin nedeni bilinmez; ailesel yatkınlık ve ergenlik, gebelik, menopoz gibi hormonal dönemlerde başlaması hormonların rolü olduğunu düşündürür. Ayaklar genellikle etkilenmez, kolay morarma sıktır ve diyetle bacaklar belirgin incelmez. Varisten ve lenf ödeminden farklı bir hastalıktır.

Flebolit nedir?

Flebolit, toplardamar içinde eski bir pıhtının zamanla kireçlenmesiyle oluşan küçük, yuvarlak kireç tanecikleridir. Çoğunlukla leğen kemiği bölgesindeki toplardamarlarda, başka bir nedenle çekilen röntgen veya tomografide tesadüfen görülür. Genellikle zararsızdır ve tedavi gerektirmez; bazen idrar yolu taşıyla karıştırılabilir.

Periferik siyanoz nedir?

Periferik siyanoz, el ve ayak parmakları gibi vücudun uç bölgelerinin mavi-mor renk almasıdır. Soğukta damarların büzülmesi, Raynaud fenomeni, kalp yetmezliğinde dolaşımın yavaşlaması veya bir damarın tıkanmasıyla oluşur. Dudak ve dilde de morarma varsa buna santral siyanoz denir ve kandaki oksijenin düştüğünü gösterir; acil değerlendirme gerekir.

Varis ameliyatı olmadan geçer mi?

Oluşmuş varisler kendiliğinden kaybolmaz. Ancak şikâyetler varis çorabı, bacakları yükseltme, kilo kontrolü ve düzenli yürüyüşle belirgin azalabilir. Şikâyetleri süren veya cilt değişikliği olan hastalarda bugün çoğunlukla kesi gerektirmeyen damar içi yöntemler (lazer, radyofrekans, köpük tedavisi) uygulanır.

Varis hamilelikte artar mı?

Evet. Gebelikte artan kan hacmi, hormonların damar duvarını gevşetmesi ve büyüyen rahmin toplardamarlara baskısı varisleri belirginleştirir. Doğumdan sonraki aylarda bir kısmı geriler. Gebelikte varis çorabı kullanımı şikâyetleri azaltır; tedavi kararı genellikle doğumdan sonraya bırakılır.