eGFR Hesaplama: Böbrek Fonksiyonu Kaç Olmalı?

eGFR nasıl hesaplanır? Kan tahlilinizdeki kreatinin değeri, yaşınız ve cinsiyetiniz yeter. Yukarıdaki araç bu üç bilgiyle böbrek süzme hızınızı uluslararası kılavuzların önerdiği CKD-EPI 2021 denklemiyle hesaplar ve hangi evrede olduğunuzu gösterir.

eGFR nedir?

Böbrekler kanı süzerek atıkları idrarla atar. GFR (glomerüler filtrasyon hızı), böbreklerin dakikada ne kadar kanı süzdüğünü gösterir ve böbrek fonksiyonunun en iyi ölçüsüdür. Doğrudan ölçmek zahmetli olduğu için kandaki kreatininden tahmin edilir; bu tahmine eGFR denir.

Kreatinin, kaslardan sürekli üretilen ve böbreklerle atılan bir atıktır. Böbrekler yavaşladıkça kanda birikir. Ancak kreatinin kas kütlesine de bağlıdır; bu yüzden aynı kreatinin değeri yaşlı bir kadında ve genç, kaslı bir erkekte çok farklı böbrek fonksiyonu anlamına gelir. Denklem yaş ve cinsiyeti bu yüzden hesaba katar.

CKD-EPI 2021 denklemi

Araç, 2021’de yayımlanan ve eski denklemlerdeki ırk katsayısını kaldıran CKD-EPI denklemini kullanır. Uluslararası böbrek kılavuzu KDIGO 2024 bu denklemin kullanılmasını önerir. Türkiye’deki laboratuvarların bir kısmı hâlâ eski denklemleri kullandığı için raporunuzdaki değerle birkaç birim fark olabilir.

eGFR kaç olmalı? Evreler

Kronik böbrek hastalığı tanısı tek bir tahlille konmaz. eGFR’nin 3 aydan uzun süre 60’ın altında kalması ya da idrarda protein kaçağı gibi bir böbrek hasarı bulgusu olması gerekir. G1 ve G2’de başka bir bulgu yoksa böbrek hastalığı sayılmaz; yaşla birlikte hafif azalma normaldir.

Kalp hastaları için neden önemli?

• İlaç dozları: Kan sulandırıcıların, bazı ritim ve kalp yetmezliği ilaçlarının dozu böbrek fonksiyonuna göre ayarlanır. Bazı kan sulandırıcılarda doz, eGFR yerine kiloyu da içeren Cockcroft-Gault formülüne göre belirlenir. Dozunuzu hiçbir zaman kendiniz değiştirmeyin.
• Anjiyo ve tomografi: Kontrast madde, böbrek fonksiyonu azalmış kişilerde böbreğe yük bindirebilir. İşlem öncesi sıvı verilmesi ve kontrast miktarının azaltılması gibi önlemler bu yüzden planlanır.
• Kalp riski: Kronik böbrek hastalığı kalp krizi ve inme riskini artırır. Böbrek fonksiyonu düşük olanlar kılavuzlarda yüksek ya da çok yüksek risk grubunda sayılır.

Sonucu ne etkiler?

• Kas kütlesi: Çok kaslı kişilerde sonuç olduğundan düşük, kas kaybı olanlarda olduğundan yüksek çıkabilir.
• Kreatin takviyesi, yoğun egzersiz ve tahlilden önce bol et yemek kreatinini geçici olarak yükseltir.
• İshal, kusma ya da az su içmeye bağlı sıvı kaybı sonucu geçici olarak düşürür.
• Hamilelik, ani böbrek hasarı, amputasyon ve 18 yaş altında denklem güvenilir değildir.

Şüpheli bir sonuçta tahlil birkaç gün sonra tekrarlanır; gerekirse kas kütlesinden etkilenmeyen sistatin C testi istenir.

Örnek hesaplar: aynı kreatinin, farklı sonuç

Tabloda aynı 1,3 mg/dL kreatinin 40 yaşındaki bir erkekte hafif azalmayı, 75 yaşındaki bir kadında ise orta-ileri azalmayı gösteriyor. Laboratuvarın “normal aralık” diye yazdığı kreatinin değeri, özellikle yaşlı ve zayıf kişilerde böbrek fonksiyonunun azaldığını gizleyebilir. Bu yüzden kreatinine tek başına değil, eGFR’ye bakılır.

İdrarda protein (albümin) neden önemli?

Böbrek sağlığı yalnızca süzme hızıyla değerlendirilmez. İdrara albümin denen proteinin kaçması, eGFR normal olsa bile böbrek hasarının ve artmış kalp-damar riskinin erken işaretidir. KDIGO kılavuzu, idrarda albümin/kreatinin oranını eGFR ile birlikte değerlendirir: 30 mg/g’nin altı normal, 30–300 orta, 300’ün üzeri belirgin artmış kabul edilir. Şeker hastalarında ve yüksek tansiyonu olanlarda bu idrar testinin yılda bir yapılması önerilir.

Kalp ilaçları ve böbrek

• Tansiyon ve kalp yetmezliği ilaçları: ACE inhibitörü ya da ARB grubu ilaçlara başlarken kreatininin bir miktar yükselmesi beklenebilir; bu çoğu zaman ilacın böbreği koruyan etkisinin bir parçasıdır. Hekiminiz birkaç hafta sonra kontrol tahliliyle izler. İlacı kendi başınıza bırakmayın.
• SGLT2 inhibitörleri: Şeker, kalp yetmezliği ve kronik böbrek hastalığında kullanılan bu ilaç grubu, KDIGO 2024 kılavuzuna göre böbrek fonksiyonundaki azalmayı yavaşlatır.
• Ağrı kesiciler: Romatizma ilaçları olarak bilinen ağrı kesicilerin uzun ya da sık kullanımı böbreğe zarar verebilir; böbrek fonksiyonu azalmış kişiler bunları hekime danışmadan kullanmamalıdır.

Anjiyo ya da tomografi öncesi hazırlık

Kontrast madde verilecek bir işlem planlandıysa şunları yapın:

• Son kreatinin ve eGFR sonucunuzu işlemi yapacak ekibe bildirin.
• Şeker ilacı olarak metformin kullanıyorsanız işlem öncesi ve sonrası nasıl kullanacağınızı sorun.
• Hekiminiz önermişse işlemden önce ve sonra yeterli su için; böbrek fonksiyonu azalmış kişilerde işlem sırasında damardan sıvı da verilebilir.
• İşlemden 2–3 gün sonra kontrol kreatinini istenirse aksatmayın.

Kreatinin mi, sistatin C mi?

Kreatinin kaslarda üretilir, bu yüzden sonuç kas kütlesinden etkilenir. Sistatin C ise vücuttaki hemen tüm hücrelerden sabit hızda salınan bir proteindir ve kas kütlesinden çok daha az etkilenir. KDIGO 2024 kılavuzu, kreatinine dayalı eGFR’nin güvenilir olmadığından şüphelenilen durumlarda (çok kaslı ya da çok zayıf kişiler, ilaç dozunun hassas ayarlanması gereken durumlar) sistatin C’nin de ölçülmesini ve iki değerin birlikte kullanıldığı denklemin tercih edilmesini önerir. Bu araç yalnızca kreatinine dayalı hesap yapar.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• eGFR’niz 60’ın altındaysa ya da önceki tahlile göre belirgin düştüyse
• İdrarda köpüklenme, ayak ve göz çevresinde şişlik varsa
• Anjiyo, tomografi ya da yeni bir ilaç planlanıyorsa, sonucunuzu önceden bildirin

eGFR 30’un altındaysa nefroloji (böbrek hastalıkları) değerlendirmesi önerilir; 15’in altındaysa beklemeden bir hekime başvurun.