Testosteron Kaç Olmalı? Kadın ve Erkekte Değerler, Kalple İlişkisi

Testosteron kaç olmalı? Cevap iki soruya bağlıdır. Kadın mı, erkek mi? Ölçülen total testosteron mu, serbest testosteron mu? Aynı tahlil, laboratuvara ve ölçüm saatine göre farklı çıkabilir. Kalp açısından önemli olan ise tek bir sayı değil, düşüklüğün ya da yüksekliğin hangi tabloyla birlikte geldiğidir.

Testosteron nedir, kalple ne ilgisi var?

Testosteron, halk arasında “erkeklik hormonu” olarak bilinir. Erkekte çoğunlukla testislerde üretilir. Kadında ise yumurtalıklarda ve böbreküstü bezinde, çok daha az miktarda üretilir.

Kas ve kemik yapısında, kan yapımında, cinsel istekte ve yağ dağılımında rol oynar. Erkekte düzey genellikle 40 yaş civarından itibaren yavaş yavaş azalır.

Peki kalple ne ilgisi var? Düşük testosteron, iç yağlanma (karın içindeki yağ birikimi), insülin direnci ve şeker hastalığıyla birlikte sık görülür. Bunların her biri kalp-damar hastalığı için bilinen risk etkenleridir. Testosteron tedavisi de kanı koyulaştırabilir, tansiyonu ve ritmi etkileyebilir. Bu yüzden konu yalnızca endokrinolojiyi değil, kardiyolojiyi de ilgilendirir.

Total testosteron kaç olmalı?

Total testosteron, kandaki bütün testosteronun toplamıdır. En sık istenen tahlil budur. Sonuç ng/dL, ng/mL ya da nmol/L cinsinden verilebilir. 1 ng/mL = 100 ng/dL, 1 nmol/L ise yaklaşık 28,8 ng/dL’dir. Örneğin raporda 3,5 ng/mL yazıyorsa bu 350 ng/dL demektir.

Peki tek bir sayı var mı? Hayır. Kadın ve erkek için aralıklar tamamen farklıdır.

Total testosteron kaç olmalı kadın?

Kadında total testosteron, erkeklerdekinin çok küçük bir kesridir. Referans aralığı laboratuvara ve ölçüm yöntemine göre değişir. Çoğu laboratuvarda üst sınır 45–60 ng/dL (0,45–0,60 ng/mL) arasındadır.

Kadında düşük değer ile yüksek değer aynı anlamı taşımaz. Düşük değer tek başına tanı koydurmaz. Kabul görmüş bir alt sınır yoktur ve uluslararası uzlaşı metni de bir sayıyla tanı konmamasını önerir. Yüksek değer ise tüylenme, sivilce ya da adet düzensizliğiyle birlikteyse araştırılır. Hızla artan tüylenme ya da ses kalınlaşması varsa beklemeden endokrinoloji ya da kadın doğum hekimine değerlendirtin.

Total testosteron kaç olmalı erkek?

Erkekte alt sınır yaklaşık 264 ng/dL’dir (2,64 ng/mL). 350 ng/dL’nin (3,5 ng/mL) üstü çoğu zaman yeterli sayılır. Bu eşikler Endokrin Derneği’nin sağlıklı genç erkekler için tanımladığı ortak aralıktan ve Avrupa Üroloji Derneği’nin 12 nmol/L sınırından gelir.

Tabloyu şöyle okuyun: tek bir düşük sonuç tanı koydurmaz. Düşük testosteron tanısı için hem şikâyet hem de en az iki ayrı sabah ölçümünde düşük değer gerekir. Şikâyet yoksa, yalnızca sayıya bakarak tedavi önerilmez. Laboratuvarınızın kendi aralığı bu tablodan biraz farklı olabilir. Sonucunuzu raporunuzdaki aralıkla birlikte okuyun.

Serbest testosteron nedir?

Kandaki testosteronun çoğu proteinlere bağlı dolaşır. Büyük kısmı cinsiyet hormonu bağlayan globuline (SHBG, testosteronu kanda taşıyan protein) bağlanır. Bir kısmı albümine (kanın ana proteini) bağlanır. Serbest testosteron, hiçbir proteine bağlı olmayan küçük bölümdür ve toplamın yalnızca yüzde 1–3’ü kadardır.

Peki neden ayrıca ölçülür? Çünkü SHBG düzeyi değiştiğinde total testosteron yanıltıcı olabilir. Kilo fazlası ve insülin direncinde SHBG düşer. Total testosteron düşük çıkar, ama serbest kısım normal olabilir. İleri yaşta ve karaciğer hastalığında ise SHBG yükselir. Total normal görünür, ama serbest kısım düşük olabilir.

Serbest testosteron kaç olmalı erkek?

Erkekte alt sınır, hesaplanmış serbest testosteron için 220 pmol/L’dir (yaklaşık 6,4 ng/dL ya da 64 pg/mL). Bu eşik Avrupa Üroloji Derneği kılavuzundan gelir. Total testosteron ile SHBG’den hesaplanan ya da denge diyalizi denen yöntemle ölçülen değer içindir.

Burada önemli bir tuzak var. Pek çok laboratuvar serbest testosteronu doğrudan (direkt) yöntemle ölçer ve bu sonuçlar çok daha düşük sayılar verir. Kılavuz, bu yöntemin serbest testosteronu güvenilir ölçmediğini belirtir. Direkt yöntemle ölçülmüş bir sonucu 64 ile karşılaştırmayın. Geçerli olan, sonucunuzun yanındaki referans aralığıdır.

Serbest testosteron kaç olmalı kadın?

Kadında serbest testosteron çoğu raporda pg/mL cinsinden verilir. Bazı laboratuvarlar pmol/L ya da ng/dL kullanır. 1 pg/mL yaklaşık 3,47 pmol/L’dir. Kadın için kabul görmüş tek bir eşik yoktur ve aralık, yönteme göre birkaç kat değişebilir.

Raporunuzu şöyle okuyun: aralığın kadınlar için, varsa yaş grubunuz için verildiğinden emin olun. Birimin pg/mL mi, pmol/L mi olduğunu kontrol edin. Yüksek çıkarsa değerlendirme endokrinoloji ya da kadın doğum hekimiyle yapılır.

Testosteron tahlili nasıl yapılmalı?

Testosteron gün içinde dalgalanır. Peki neden sabah ölçülür? Çünkü testosteron sabah en yüksektir, akşama doğru düşer. Yemek ve şekerli içecekler de düzeyi geçici olarak düşürebilir.

Bu yüzden kılavuzlar şu kuralları önerir:

• Sabah erken saatte ve aç karnına kan verin.
• Düşük çıkan sonucu başka bir sabah tekrar ölçtürün.
• Akut hastalık sırasında ölçüm yaptırmayın. Ateşli bir hastalık ya da yoğun bir dönem düzeyi geçici olarak düşürür.
• Kullandığınız ilaçları hekiminize söyleyin. Kortizon ve opioid (morfin türevi) ağrı kesiciler testosteronu düşürebilir. Bu ilaçları kendi başınıza bırakmayın ya da azaltmayın. Kortizonu birden kesmek zararlı olabilir. Karar hekiminizindir.
• Kadınsanız ve adetleriniz düzenliyse, tahlilin döngünün hangi gününde yapılacağını hekiminize sorun. Doğum kontrol hapı ya da hormon ilacı kullanıyorsanız bunu söyleyin. Bu ilaçlar sonucu etkiler.

Kalp açısından tahlil tek başına yetmez. Tansiyonunuzu, açlık şekerinizi ve kolesterolünüzü de ölçtürün. HbA1c (üç aylık şeker ortalaması) bu değerlendirmeye eklenir. Hemograma (tam kan sayımı) da bakılır. Bel çevrenizi ölçün.

Düşük testosteron kalbi etkiler mi?

Gözlemsel çalışmalarda düşük testosteronlu erkeklerde kalp-damar hastalığı daha sık görülmüştür. Peki düşük testosteron kalp hastalığına mı yol açıyor? Bu henüz netleşmemiştir.

İki açıklama var. Birinci açıklamada düşük testosteron, yağlanmayı ve insülin direncini artırarak kalbe dolaylı zarar verir. İkinci açıklamada ise kilo fazlası, şeker hastalığı ve kronik hastalıklar testosteronu düşürür. Düşük testosteron bu tablonun sonucudur. Büyük olasılıkla ikisi birlikte işler.

Bel çevresi bu döngünün merkezindedir. Karın içindeki yağ dokusu testosteronu östrojene çevirir ve düzeyi düşürür. Düşen testosteron da yağlanmayı kolaylaştırır.

Özellikle erkekler testosteron seviyeniz düşmeye 40 yaşından itibaren başlarsa bel çevreniz kalınlaşır.

— Doç. Dr. Seçkin Satılmış

Bel çevrenizi ölçün. Erkekte 94 cm ve üzeri artmış, 102 cm ve üzeri yüksek risk gösterir. Kadında 80 cm ve üzeri artmış, 88 cm ve üzeri yüksek risk gösterir. Ölçümün nasıl yapıldığı bel çevresi ve bel-kalça oranı sayfasında anlatılıyor. İnsülin direnciyle ilişkisi için insülin direnci rehberine bakabilirsiniz.

Testosteron tedavisi kalbe zararlı mı?

Kısa cevap iki yönlüdür. Büyük bir çalışmada testosteron tedavisi kalp krizi ve inme riskini artırmadı. Ritim bozukluğu ve pıhtı ise daha sık görüldü.

Bu sonuç TRAVERSE adlı çalışmadan geliyor. Çalışmaya 45–80 yaş arası 5.000’i aşkın erkek katıldı. Hepsinde testosteron düşüklüğü vardı. Ayrıca ya kalp hastalığı ya da yüksek kalp riski taşıyorlardı. Testosteron jeli, etkisiz ilaç (plasebo) ile karşılaştırıldı.

Kalp krizi, inme ve kalp kaynaklı ölüm birlikte değerlendirildiğinde testosteron jeli riski artırmadı. Buna karşılık testosteron grubunda atriyal fibrilasyon (kalbin düzensiz atması), akciğere pıhtı atması ve akut böbrek hasarı daha sık görüldü. Çalışmada ilaç ortalama yaklaşık iki yıl kullanıldı ve yalnızca jel formu değerlendirildi. Daha uzun süre ve iğne gibi diğer kullanım biçimleri için veri sınırlıdır.

Tedavinin kalbi ilgilendiren başka etkileri de vardır:

• Kanın koyulaşması: Testosteron kan yapımını uyarır. Hematokrit (kan koyuluğu) yükselebilir. Bu yüzden tedavide hemogram düzenli kontrol edilir.
• Tansiyon: Bazı kullanım biçimlerinde tansiyon yükselebilir. Tedavi sırasında evde tansiyon ölçün.
• Uyku apnesi (uykuda nefesin durması): Tedavi edilmemiş ağır uyku apnesini ağırlaştırabilir.

Peki kimlerde başlanmaz? Endokrin Derneği kılavuzu şu durumlarda tedaviye başlanmamasını önerir:

• Son altı ay içinde kalp krizi ya da inme geçirmiş olmak
• Kontrol altında olmayan kalp yetmezliği
• Pıhtı oluşumuna yatkınlık (trombofili)
• Hematokritin zaten yüksek olması
• Tedavi edilmemiş ağır uyku apnesi

Tedavi sperm üretimini baskılar. Bu yüzden aynı kılavuz, yakın zamanda çocuk isteyen erkeklerde de tedaviyi önermez. Çocuk planınız varsa bunu hekiminize söyleyin.

Kas yapmak için hekim reçetesi olmadan kullanılan hormonlar ise bambaşka bir konudur. Orada düzeyler vücudun doğal sınırlarının çok üstüne çıkar. Bu hormonların kalbe etkileri steroid nedir rehberinde anlatılıyor.

Tedaviye başlama, sürdürme ya da bırakma kararı hekiminizindir. Kalp hastalığınız varsa bu karar kardiyoloğunuzla birlikte verilmelidir.

Kadında testosteron yüksekliği kalbi etkiler mi?

Dolaylı olarak evet. Kadında testosteron yüksekliğinin en sık nedeni polikistik over sendromudur (adet düzensizliği ve erkeklik hormonu fazlalığıyla giden bir hormon bozukluğu). Bu sendrom insülin direnci, kilo alma ve kolesterol bozukluğuyla sık birliktedir.

Bu yüzden testosteronu yüksek çıkan kadında yalnızca hormon değil, kalp-damar risk etkenleri de değerlendirilir. Açlık şekerinizi, HbA1c’nizi, kolesterolünüzü ve tansiyonunuzu ölçtürün.

Peki menopozda testosteron tedavisi kalbi korur mu? Bunu gösteren veri yoktur. Uluslararası uzlaşı metnine göre menopoz sonrası testosteron tedavisi yalnızca cinsel isteksizlikte düşünülür. Karar kadın doğum ya da endokrinoloji hekimine aittir. Uzun süreli kalp güvenliğine dair veri yetersizdir. Menopozda kalp riski için menopoz ve kalp sağlığı rehberine bakabilirsiniz.

Testosteron doğal yoldan nasıl korunur?

Testosteronu korumanın başlıca yolları, kalbi koruyan yollarla aynıdır:

• Kilo verin: Kilo fazlası olan erkeklerde kilo kaybı testosteronu yükseltebilir.
• Uykunuza zaman ayırın: Yetişkinler için önerilen süre gecede 7–9 saattir. Kısa uyku testosteronu düşürebilir. Ayrıntılar uyku ve kalp sağlığı rehberinde.
• Düzenli hareket edin: Hareketsizlik bel çevresini artırır.
• Alkolü sınırlayın. Horlama ve uykuda nefes durması varsa uyku apnesini değerlendirtin.

Soğuk duş testosteronu artırır mı?

Buna dair güvenilir bir insan çalışması yoktur. Ani soğuk ise nabzı ve tansiyonu birden yükseltir. Kalp hastalığı olanlarda bu yük sorun yaratabilir. Ayrıntılar sauna ve soğuk duş rehberinde.

“Testosteron artırıcı” diye satılan bitkisel ürünlerin (örneğin maca) etkisi kanıtlanmamıştır. Bazılarının içeriği de belirsizdir. Kullandığınız her ürünü hekiminize söyleyin.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Kalp hastalığınız ya da yüksek kalp riskiniz varken testosteron tedavisi düşünülüyorsa
• Testosteron kullanırken çarpıntı, nabızda düzensizlik ya da tansiyon yükselmesi olduysa
• Tahlilinizde hemoglobin ya da hematokrit yüksek çıktıysa
• Geçmişte ya da hâlen reçetesiz hormon veya steroid kullandıysanız
• Düşük testosteronla birlikte bel çevreniz, şekeriniz ya da kolesterolünüz yüksekse

Düşük testosteron çoğu zaman tek başına bir sorun değil, genel sağlığın bir göstergesidir. Tahlil sonucunuzu tansiyon, şeker ve kolesterol değerlerinizle birlikte değerlendirtin. Testosteron kullanırken tek bacakta ani şişlik ve ağrı olursa aynı gün değerlendirtin. Ani nefes darlığı ya da göğüs ağrısı olursa beklemeden 112’yi arayın.