NT-proBNP ve BNP testi nedir, kısaca dinleyin
Kısa cevap
Pro BNP (NT-proBNP) ve BNP, kalp kası zorlandığında kana salınan hormonlardır ve kalp yetmezliği tanısında kullanılır. Ani şikâyeti olmayan kişilerde NT-proBNP 125 pg/mL, BNP 35 pg/mL altında; ani nefes darlığıyla gelen hastada NT-proBNP 300, BNP 100 pg/mL altında kalp yetmezliği olası değildir. Yüksek değerler ekokardiyografi ile değerlendirilmelidir; yaş, böbrek hastalığı ve atriyal fibrilasyon değeri yükseltir, obezite düşürür.
Bu sayfada
Ne zaman acile gitmeli?
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:
- İstirahatte veya düz yatınca artan nefes darlığı, gece nefes darlığıyla uyanma
- Pembe köpüklü balgam, hırıltılı solunum ve yoğun terleme
- Göğüs ağrısı, bayılma ya da çok hızlı veya düzensiz nabız
- Birkaç gün içinde 2 kilodan fazla hızlı kilo artışı ve bacaklarda artan şişlik
NT-proBNP ve BNP, kalbin kendi ürettiği hormonlardır. Kalp kası gerildiğinde, yani kalbin içindeki basınç ve hacim arttığında bu hormonlar kana salınır. Bu yüzden basit bir kan testiyle ölçülen pro BNP (NT-proBNP) ve BNP, kalp yetmezliği şüphesinde ilk başvurulan tetkiklerden biridir. Özellikle nefes darlığının kalpten mi yoksa akciğerden mi kaynaklandığını ayırt etmede ve kalp yetmezliği tanısı almış hastaların takibinde değerlidir.
Pro BNP nedir? BNP nedir?
BNP’nin açık adı B tipi natriüretik peptiddir (beyin natriüretik peptidi olarak da bilinir; ilk kez beyinde bulunduğu için bu adı almıştır, ancak asıl kaynağı kalp karıncıklarıdır). Kalp kası gerildiğinde önce proBNP adlı öncül hormon üretilir. Bu hormon ikiye ayrılır:
- BNP: Etkin kısımdır. Damarları gevşetir, böbreklerden tuz ve su atılımını artırır; yani zorlanan kalbin yükünü hafifletmeye çalışır.
- NT-proBNP (N-terminal pro B tipi natriüretik peptid): Etkisiz kısımdır. Kanda daha uzun süre kaldığı için daha kararlı ölçülür ve değerleri BNP’den daha yüksektir.
Halk arasında ve bazı tahlil sonuçlarında “pro BNP”, “prob natriüretik peptid” ya da “NT pro BNP” diye geçen test, NT-proBNP’dir. Hangi testin çalışılacağı laboratuvara göre değişir; her ikisi de aynı amaçla kullanılır ama sınır değerleri farklıdır.
NT-proBNP ve BNP kaç olmalı? Kalp yetmezliği tanısında sınır değerleri
Avrupa Kardiyoloji Derneği (ESC) 2021 kalp yetmezliği kılavuzu, testin bir dışlama testi olarak kullanılmasını önerir: değer sınırın altındaysa kalp yetmezliği olasılığı çok düşüktür. Sınır değerleri, şikâyetlerin ani mi yoksa yavaş mı başladığına göre farklıdır.
| Durum | NT-proBNP | BNP | Anlamı |
|---|---|---|---|
| Yavaş gelişen şikâyetler (poliklinik) | 125 pg/mL altı | 35 pg/mL altı | Kalp yetmezliği olası değil |
| Ani başlayan nefes darlığı (acil servis) | 300 pg/mL altı | 100 pg/mL altı | Akut kalp yetmezliği olası değil |
Değer bu sınırların üzerindeyse kalp yetmezliği olası hale gelir ve tanıyı doğrulamak için ekokardiyografi (kalp ultrasonu) yapılır. Sınırın üzerinde olmak tek başına tanı koydurmaz.
Yaşa göre NT-proBNP: acil serviste tanı sınırları
NT-proBNP yaşla doğal olarak yükseldiği için, acil servise ani nefes darlığıyla gelen hastada kalp yetmezliği tanısını desteklemek için yaşa göre daha yüksek sınırlar kullanılır. Avrupa Kalp Yetmezliği Derneği’nin 2019 uygulama rehberinde yer alan değerler şöyledir:
| Yaş | Akut kalp yetmezliği lehine NT-proBNP değeri |
|---|---|
| 50 yaş altı | 450 pg/mL üzeri |
| 50–75 yaş | 900 pg/mL üzeri |
| 75 yaş üstü | 1.800 pg/mL üzeri |
300 ile bu yaşa göre sınırlar arasındaki değerler “gri bölge” olarak kabul edilir; bu hastalarda karar muayene, akciğer grafisi ve ekokardiyografiyle verilir.
Pro BNP yüksekliği nedir, neden olur?
Pro BNP yüksekliği, kalbin herhangi bir nedenle zorlandığını gösterir. En sık neden kalp yetmezliğidir; ancak başka durumlar da değeri yükseltir.
Kalp kaynaklı nedenler:
- Kalp yetmezliği ve kalp büyümesi
- Kalp krizi ve kalp kasına yetersiz kan gitmesi
- Atriyal fibrilasyon ve diğer ritim bozuklukları
- Kalp kapak hastalıkları (özellikle aort darlığı ve mitral yetmezliği)
- Kalp kasının kalınlaşması, kalp kası iltihabı (miyokardit)
- Uzun süredir kontrolsüz yüksek tansiyon
Kalp dışı nedenler:
- Böbrek yetmezliği: NT-proBNP böbreklerden atıldığı için böbrek fonksiyonu azaldıkça değer yükselir.
- İleri yaş ve kadın cinsiyet
- Akciğer embolisi ve akciğer tansiyonu (pulmoner hipertansiyon)
- Ağır akciğer hastalığı, uyku apnesi
- Sepsis gibi ağır enfeksiyonlar, kansızlık (anemi), tiroid bezinin fazla çalışması
- İnme ve bazı kemoterapi ilaçları
Pro BNP’yi olduğundan düşük gösteren durumlar
Obezite en önemli nedendir. Fazla kilolu ve obez kişilerde natriüretik peptid değerleri aynı kalp durumuna rağmen belirgin olarak daha düşük ölçülür; bu nedenle bu kişilerde “normal” bir değer kalp yetmezliğini dışlamada daha az güvenilirdir ve bazı uzmanlar daha düşük sınırların kullanılmasını önerir. Ani gelişen akciğer ödemi, kalbi saran zarın kalınlaşması (konstriktif perikardit) ve kalp etrafında sıvı birikmesi de değerlerin beklenenden düşük çıkmasına yol açabilir.
Böbrek hastalığı ve atriyal fibrilasyonda yorum
Böbrek fonksiyonu belirgin azalmış hastalarda ve atriyal fibrilasyonu olanlarda NT-proBNP, kalp yetmezliği olmasa da sınırın üzerinde çıkabilir. Bu hastalarda tek bir değerden çok, zaman içindeki değişim ve ekokardiyografi bulguları daha değerlidir.
NT-proBNP testi ne işe yarar?
- Tanı: Nefes darlığı, bacaklarda şişlik, çabuk yorulma şikâyeti olan kişide kalp yetmezliğini dışlamak veya olasılığını göstermek
- Ayırıcı tanı: Acil serviste nefes darlığının kalp mi akciğer kaynaklı mı olduğunu ayırmaya yardım etmek
- Risk değerlendirmesi: Değer ne kadar yüksekse hastaneye yatış ve ölüm riski o kadar artar
- Takip: Tedaviyle düşen değerler iyi gidişatı gösterir; taburculuk öncesi ve sonrası ölçümler tedavi ayarında yol gösterir
Kalp yetmezliği belirtileri: test ne zaman istenir?
NT-proBNP genellikle kalp yetmezliğini düşündüren şikâyetler olduğunda istenir. Kalp yetmezliği, kalbin vücudun ihtiyacı kadar kan pompalayamaması ya da bunu ancak yüksek basınçlarla yapabilmesidir. Belirtiler çoğu zaman sinsi başlar ve yaşlanmaya bağlanıp gözden kaçabilir.
| Belirti | Kalp yetmezliğine özgü ipuçları |
|---|---|
| Nefes darlığı | Önce eforla, ilerledikçe daha az hareketle ortaya çıkar |
| Düz yatamama | Rahat nefes almak için birden fazla yastık gerekir |
| Gece nefes darlığıyla uyanma | Oturunca ya da pencereyi açınca rahatlama |
| Bacak ve ayak bileği şişliği | Akşamları artar, parmakla bastırınca iz kalır |
| Hızlı kilo artışı | Birkaç günde 2 kilo ve üzeri, vücutta sıvı birikimini gösterir |
| Çabuk yorulma, iştahsızlık | Günlük işleri yapmakta zorlanma |
Pompa gücü normal olan kalp yetmezliği
Kalp yetmezliği yalnızca kalbin zayıf pompaladığı durumda görülmez. Özellikle yaşlı, kadın, yüksek tansiyonlu, diyabetli ve obez kişilerde kalbin pompa gücü (ejeksiyon fraksiyonu) normal olduğu halde kalp kası sertleştiği için yeterince gevşeyemez. Bu tipte NT-proBNP değerleri, pompa gücü azalmış hastalara göre daha düşük seyredebilir. Tanı için ekokardiyografide kalp kasının kalınlığı, sol kulakçığın büyüklüğü ve gevşeme bozukluğunu gösteren ölçümler birlikte değerlendirilir; gerekirse eforla yapılan tetkikler istenir.
Test nasıl yapılır?
NT-proBNP ve BNP koldan alınan kan örneğiyle ölçülür. Açlık gerekmez ve öncesinde ilaç kesilmez. Yoğun egzersizden hemen sonra değerler geçici olarak yükselebileceği için dinlenmiş olarak test verilmesi uygundur. Takipte aynı laboratuvarda aynı testle (hep NT-proBNP ya da hep BNP) ölçüm yapılması, sonuçların karşılaştırılmasını kolaylaştırır.
Pro BNP yüksekliği tedavisi
Pro BNP yüksekliğinin tedavisi, altta yatan nedenin tedavisidir; laboratuvar değerini düşürmeye yönelik ayrı bir ilaç yoktur. Kalp yetmezliği tanısı konursa ESC kılavuzları, kalbin pompalama gücünün azaldığı hastalarda dört temel ilaç grubunu önerir: ACE inhibitörü ya da anjiyotensin reseptör-neprilisin inhibitörü (sakubitril/valsartan), beta bloker, mineralokortikoid reseptör antagonisti ve SGLT2 inhibitörü (dapagliflozin veya empagliflozin). Hangi ilacın hangi dozda kullanılacağını hekiminiz belirler.
Bunun yanında tuz kısıtlaması, günlük kilo takibi, tansiyonun ve şekerin kontrolü, ritim bozukluğunun tedavisi ve kapak hastalığının düzeltilmesi gibi önlemler değerlerin düşmesine katkı sağlar. Tansiyon hedefleri için tansiyon kaç olmalı rehberine bakabilirsiniz.
Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?
- NT-proBNP 125 pg/mL veya BNP 35 pg/mL üzerinde çıktıysa ve henüz ekokardiyografi yapılmadıysa
- Merdiven çıkarken veya yürürken giderek artan nefes darlığınız varsa
- Akşamları ayak bileklerinizde şişlik oluyorsa
- Geceleri yastık sayısını artırma ihtiyacı hissediyorsanız
- Kalp yetmezliği tanınız var ve kontrol NT-proBNP değeriniz öncekine göre belirgin yükseldiyse
- Diyabet, yüksek tansiyon veya böbrek hastalığı nedeniyle kalp yetmezliği riskiniz yüksekse
Muayenede şikâyetleriniz dinlenir; EKG ve ekokardiyografi ile kalbin yapısı ve pompalama gücü değerlendirilir. Dudak ve parmak uçlarında morarma eşlik ediyorsa dudak morarması rehberine de göz atabilirsiniz. Değerlendirme için kardiyolog randevusu alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
NT-proBNP ile BNP arasındaki fark nedir?
Kalp önce proBNP adlı bir öncül hormon üretir; bu hormon ikiye bölünerek etkin BNP ve etkisiz NT-proBNP'yi oluşturur. NT-proBNP kanda daha uzun süre kaldığı için değerleri daha yüksek ve daha kararlıdır. İki testin sınır değerleri farklıdır, bu yüzden birbirinin yerine sayı olarak karşılaştırılamaz.
Pro BNP yüksekliği kalp yetmezliği demek mi?
Her zaman değil. Pro BNP yüksekliği kalbin zorlandığını gösterir; ancak böbrek yetmezliği, atriyal fibrilasyon, akciğer embolisi, akciğer tansiyonu, kapak hastalıkları ve ileri yaş da değeri yükseltir. Tanı; şikâyetler, muayene, EKG ve ekokardiyografiyle birlikte konur.
Pro BNP yüksekliği tedavisi nasıl yapılır?
Tedavi edilen sayının kendisi değil, yüksekliğe yol açan hastalıktır. Kalp yetmezliği varsa ilaç tedavisi, tuz ve sıvı düzenlemesi ve gerekirse cihaz tedavileri uygulanır. Tedavi etkili olduğunda NT-proBNP genellikle düşer; bu düşüş hastalığın gidişatının iyi olduğunu gösterir.
BNP yüksekliği düzelir mi?
Çoğu zaman evet. Kalp yetmezliğinde etkili tedaviyle, ritim bozukluğunun kontrolüyle veya kapak hastalığının düzeltilmesiyle NT-proBNP ve BNP değerleri haftalar-aylar içinde belirgin düşebilir. Böbrek yetmezliği ve ileri yaş gibi nedenlerle olan yükseklik ise tamamen normale dönmeyebilir; bu durumda değişimin yönü takip edilir.
Kalp yetmezliği ilacı BNP'yi etkiler mi?
Kalp yetmezliği tedavisinde kullanılan sakubitril/valsartan kombinasyonu, BNP'nin yıkımını yavaşlattığı için BNP değerini yükseltebilir. NT-proBNP bu durumdan etkilenmez. Bu nedenle bu ilacı kullananların takibinde NT-proBNP tercih edilir.
NT-proBNP normal çıkarsa kalp yetmezliği olmadığı kesin mi?
Normal NT-proBNP, kalp yetmezliği olasılığını çok düşürür ve bu testin en güçlü yanıdır. Ancak obez kişilerde değerler olduğundan düşük çıkabilir ve bazı nadir kalp hastalıklarında (kalbi saran zarın kalınlaşması gibi) belirgin yükselmeyebilir. Şikâyetler sürüyorsa hekim ekokardiyografi isteyebilir.
Kadınlarda NT-proBNP daha mı yüksek?
Evet, sağlıklı kadınlarda NT-proBNP erkeklere göre biraz daha yüksektir ve yaşla birlikte her iki cinsiyette de artar. Tanı sınırları bu farkları kapsayacak şekilde belirlenmiştir; sonucun yorumu yaş ve eşlik eden hastalıklarla birlikte yapılır.
Bu konudaki tetkik ve tedaviler
Kaynaklar
- McDonagh TA, ve ark. 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure. European Heart Journal. 2021;42(36):3599–3726.
- McDonagh TA, ve ark. 2023 Focused Update of the 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure. European Heart Journal. 2023;44(37):3627–3639.
- Mueller C, ve ark. Heart Failure Association of the European Society of Cardiology practical guidance on the use of natriuretic peptide concentrations. European Journal of Heart Failure. 2019;21(6):715–731.
- Bozkurt B, ve ark. Universal definition and classification of heart failure. European Journal of Heart Failure. 2021;23(3):352–380.