Kan Vermenin Faydaları: Kalbe Etkisi ve Bilinen Yanlışlar

Kan vermenin faydaları nelerdir, kalbe gerçekten iyi gelir mi? Kan bağışı hakkında dört yaygın inanış var: kalp krizini önler, kanı temizler, tansiyonu düşürür, kolesterolü düşürür. Oysa bunların hiçbiri güvenilir bir çalışmayla gösterilmedi. Kan bağışının kanıtlanmış faydası, bağışçıdan çok kana ihtiyacı olan hastalar içindir.

Kan vermenin faydaları nelerdir?

Peki kanıtlanmış bir fayda var mı? Var, ama asıl kazanan hastadır. Ameliyat olan, doğumda kan kaybeden, kaza geçiren ya da kanser tedavisi gören kişiler bağışlanan kana ihtiyaç duyar. Bu kanın yerini tutan yapay bir ürün yoktur.

Bağışçının kendisi için ise tablo daha sınırlıdır. Kanıtla desteklenen başlıklar şunlardır:

• Bağış öncesi ölçümler: Bağıştan önce tansiyon, nabız ve hemoglobin (kanın oksijen taşıyan proteini) ölçülür. Bu ölçümler bir muayenenin yerini tutmaz, ama fark edilmemiş bir kansızlığı ya da yüksek tansiyonu gösterebilir.
• Kan testleri: Bağışlanan kan bazı bulaşıcı hastalıklar açısından taranır. Sonuç olağan dışıysa kan merkezi bağışçıya haber verir. Bu tarama bir tanı testi değildir. Bağış, test yaptırmak amacıyla yapılmamalıdır.
• Demir fazlalığı olanlarda: Kalıtsal demir birikimi hastalığı (hemokromatoz) olan kişilerde düzenli kan aldırmak tedavinin kendisidir. Bu, sağlıklı bir bağışçının kan vermesiyle aynı şey değildir. Ferritinin yüksek çıkması da tek başına demir fazlalığı demek değildir. Önce nedeni araştırılır; “demirim fazla, kan vereyim” diye bağışa gitmek çözüm değildir.

Bunların dışında sayılan faydalar için kanıt ya zayıftır ya da hiç yoktur.

Kan vermek kalp krizini önler mi?

Hayır, bu gösterilmedi. Fikir, fazla demirin damar duvarına zarar verebileceği ve kan verenin demir kaybederek korunacağı düşüncesinden doğdu. Oysa demir eksikliği de kalbi yorar. Demirin ne fazlası ne eksiği iyidir.

İlk veriler gözlem çalışmalarından (yalnızca var olan durumu kaydeden çalışmalar) geldi. Bazı gözlem çalışmalarında düzenli bağış yapanlarda kalp krizi daha az görüldü, bazılarında fark bulunmadı. Ancak burada önemli bir tuzak var.

Peki bağışçılar kan verdiği için mi sağlıklı, yoksa sağlıklı oldukları için mi bağışçı? Çoğunlukla ikincisi. Bağışa yalnızca sağlıklı kişiler kabul edilir. Kalp hastası, tansiyonu kontrolsüz, kansız ya da kronik hastalığı olanlar zaten bağış yapamaz.

Bu yüzden bağışçılar, daha başlangıçta toplumun ortalamasından sağlıklıdır. Tıpta buna sağlıklı bağışçı etkisi denir. Bağışçılarda kalp hastalığının az görülmesi, kan vermekten değil, bağışçıların seçilme biçiminden kaynaklanabilir.

Gözlem çalışması bir ilişki gösterir. Randomize (katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı) çalışma ise nedeni sınar. Böyle bir çalışma, bacak atardamarlarında daralma (periferik arter hastalığı) olan kişilerde yapıldı. Bir grupta demir depoları kan alınarak azaltıldı.

Ne ölüm sayısında ne de ölüm, kalp krizi ve inme toplamında iki grup arasında fark çıktı. Bu yüzden kan bağışı kalp hastalığından korunmanın bir yöntemi olarak önerilmez.

Kalbi korumanın kanıtlanmış yolları başkadır: sigarayı bırakmak, tansiyonu ve kolesterolü kontrol altında tutmak, düzenli hareket etmek ve sağlıklı kilo. Bu adımlar kalp sağlığı için 8 adım rehberinde anlatılıyor.

Kan vermenin faydaları: hangisi doğru, hangisi yanlış?

Peki hangisi doğru? Kanıtla desteklenen yalnızca ikisi var: hastalara katkı ve demir depolarının azalması. Kalanı ya kanıtsız ya da bağışla değil tedaviyle ilgili.

Kan vermek tansiyonu ve kolesterolü düşürür mü?

Tansiyon için cevap belirsiz, kolesterol için hayır. Bazı küçük çalışmalarda tansiyonu yüksek bağışçılarda, bağıştan sonra tansiyonun düştüğü görüldü. Ancak bu çalışmaların çoğunda karşılaştırma grubu yoktu.

Bir nokta daha var. İlk ölçümde yüksek çıkan tansiyon, sonraki ölçümde çoğu zaman kendiliğinden biraz daha düşük çıkar. Bu da bağışa bağlı bir düşüş gibi görünebilir.

Kolesterol için ise güvenilir bir kanıt yoktur. Kan vermek kolesterolü kalıcı olarak değiştirmez.

Tansiyonu ve kolesterolü asıl düşüren adımlar tuzu azaltmak, kilo vermek, düzenli yürümek, beslenmeyi düzeltmek ve gerekiyorsa ilaçtır. Bu adımlar tansiyon nasıl düşer ve kolesterol nasıl düşer rehberlerinde anlatılıyor. Tansiyon ya da kolesterol ilacınızı kan verdiğiniz için bırakmayın. Karar hekiminizindir.

Kan vermek demir eksikliği yapar mı?

Evet, sık bağışta yapabilir. Her bağışta alyuvarlarla birlikte bir miktar demir de kaybedilir. Vücut alyuvarları birkaç hafta ile birkaç ay içinde yerine koyar. Demir depolarının dolması ise daha da uzun sürebilir.

Bağış sıklığının araştırıldığı büyük bir randomize çalışmada, sık bağış yapanlarda hemoglobin ve ferritin (demir deposunu gösteren tahlil) daha düşük bulundu. Bu grupta yorgunluk ve huzursuz bacak daha sık görüldü. Hemoglobin düşüklüğü nedeniyle bağıştan geri çevrilme de daha sıktı.

Demir eksikliği her zaman kansızlık yapmaz. Hemoglobin normal olsa bile depolar boşalmış olabilir. Bu durum yorgunluğa, huzursuz bacağa, eforla nefes darlığına ve çarpıntıya yol açabilir. Kalp yetmezliği olanlarda ise belirtileri ağırlaştırır.

Düzenli bağış yapıyor ve geçmeyen yorgunluk yaşıyorsanız hemogram (tam kan sayımı) ve ferritin ölçtürün. Ayrıntılar demir eksikliği ve hemoglobin düşüklüğü rehberinde.

Kimler kan verebilir, kimler veremez?

Sağlıklı, uygun yaşta ve yeterli kiloda olan çoğu kişi kan verebilir. Son kararı bağış öncesi görüşmede kan merkezi verir. Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) bağışçı seçimi rehberine göre temel ölçütler şunlardır:

• Yaş: Çoğu ülkede 18–65 yaş arası. Sınırlar ülkeye göre değişir.
• Kilo: Standart bir tam kan bağışı için en az 50 kg.
• Hemoglobin: DSÖ’nün asgari ölçütü erkekte en az 13 g/dL, kadında en az 12 g/dL’dir. Bu değerler kansızlık tanımıyla aynıdır. Türkiye dahil birçok ülkede eşik daha yüksek tutulur: kadında 12,5, erkekte 13,5 g/dL. Kesin karar kan merkezinindir.
• Genel sağlık: Bağış günü ateş, enfeksiyon ya da yeni bir hastalık olmamalıdır.

Bağış aralıkları da kan merkezince belirlenir. Türkiye dahil birçok ülkede, âdet kanamasıyla demir kaybı olduğu için kadınlarda aralık erkeklerden daha uzun tutulur.

Kalp hastaları kan verebilir mi?

Çoğu zaman hayır. Kalp hastalığı olanlarda bağış sırasında kan hacminin azalması, kalbe ek yük bindirebilir. Bu yüzden kan merkezleri şu durumlarda genellikle bağış kabul etmez:

• Koroner arter hastalığı (kalp damar hastalığı), kalp krizi geçirmiş olmak ya da eforla gelen göğüs ağrısı
• Kalp yetmezliği
• Ciddi kapak hastalığı
• Tedavi gerektiren ritim bozuklukları
• Bazı kan sulandırıcı ilaçların kullanımı

Tansiyonu ilaçla kontrol altında olan kişiler ise çoğu zaman bağış yapabilir. Karar, bağış günü yapılan ölçüme ve görüşmeye göre verilir.

Kan sulandırıcı kullanıyorsanız bunu bağış öncesi görüşmede mutlaka belirtin. Asetilsalisilik asit gibi bazı ilaçlar yalnızca trombosit (pıhtılaşmayı sağlayan kan hücresi) bağışını etkiler. Bazıları ise tam kan bağışına da engeldir. Hangi ilacın ne işe yaradığı kan sulandırıcı ilaçlar rehberinde anlatılıyor.

İlacın kendisi engel olmasa bile ilacı kullanma nedeniniz bağışa engel olabilir. Stent ya da kalp krizi sonrası kullanılan asetilsalisilik asit bunun tipik örneğidir. İlacınızı bağış yapabilmek için kendi başınıza bırakmayın.

Kan verirken ve sonrasında nelere dikkat edilmeli?

Kan bağışı sağlıklı kişilerde genellikle güvenlidir. Asıl dikkat edilecek nokta, bağış sırasında ya da hemen sonrasında bayılır gibi olmaktır. En sık yan etkiler iğne yerinde morarma ve bu bayılır gibi olma hâlidir. Buna vazovagal tepki (sinirsel bir refleksle nabız ve tansiyonun birden düşmesi) denir.

Peki hangi bayılma önemli? Refleks bayılma öncesinde sıcaklık basması, terleme ve göz kararması olur ve uzanınca düzelir. Kalp kaynaklı bayılma ise eforla, yatarken, çarpıntıyla ya da göğüs ağrısıyla gelir ve çoğu zaman uyarı vermez.

Refleks tepki çoğu zaman zararsızdır. Kalp kaynaklı bayılma şüphesinde bağış sırasındaysanız hemen görevliye söyleyin. Merkezden ayrıldıktan sonraysa beklemeden 112’yi arayın.

Bağış öncesi ve sonrası için kan merkezlerinin önerdiği temel adımlar şunlardır:

1. Bağıştan önce aç kalmayın, hafif bir öğün yiyin ve yeterli sıvı alın.
2. Bağıştan sonra kısa bir süre oturup dinlenin, sonra yavaşça kalkın.
3. Bağış günü sıvı almaya devam edin ve ağır egzersizden kaçının.
4. Başınız döner ya da bayılır gibi olursanız hemen uzanın ve bacaklarınızı yükseltin.
5. Bağış günü başınız dönüyorsa araç kullanmayın. Yüksekte çalışmak gibi bayılmanın zarar vereceği işlerden o gün kaçının.

Bayılmanın türleri ve hangisinin araştırılması gerektiği bayılma ve tilt testi rehberinde anlatılıyor.

Tedavi amaçlı kan alma: bağıştan farkı ne?

Fark amaçtadır. Bağışta alınan kan başka bir hastaya gider. Tedavi amaçlı kan almada ise amaç, kişinin kendi hastalığını kontrol etmektir. Tıpta buna flebotomi denir.

• Hemokromatoz: Vücutta demir birikir. Düzenli kan alarak demir depoları azaltılır. Tedavi edilmeyen hemokromatozda demir kalp kasında da birikebilir.
• Polisitemi vera: Kemik iliği fazla alyuvar üretir, kan koyulaşır. Bu durum pıhtı, kalp krizi ve inme riskini artırır. Kan alma, bu riski azaltmak için tedavinin bir parçasıdır.
• İkincil alyuvar artışı: Sigara, bazı akciğer hastalıkları ya da testosteron kullanımı alyuvar sayısını artırabilir. Burada önce neden araştırılır, kan alma kararı hekime aittir.

Alyuvar ya da hematokrit (kandaki alyuvar oranı) yüksekliği önce iç hastalıkları ya da hematoloji uzmanınca araştırılır. Ne sıklıkla kan alınacağına hekim, tahlil sonuçlarına bakarak karar verir. Kendi kendine “kan aldırmak” bu hastalıkların tedavisi değildir.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Kalp hastalığınız, kalp krizi ya da stent öykünüz varsa ve kan vermeyi düşünüyorsanız
• Kan sulandırıcı kullanıyor ve bağış yapıp yapamayacağınızı bilmiyorsanız
• Bağıştaki bayılmanız uyarı vermeden geldiyse, uzanınca düzelmediyse ya da çarpıntıyla birlikteyse
• Bağış öncesi ölçümde tansiyonunuz yüksek bulunduysa
• Düzenli bağış yapıyor ve eforla artan nefes darlığı ya da çarpıntı fark ediyorsanız

Bu ayrımı aklınızda tutun: kan bağışı hastaya katkıdır, kalp için koruma değildir. Bağış sırasında ya da sonrasında göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da düzelmeyen bayılma olursa beklemeden 112’yi arayın.