Koenzim Q10 Nedir? Eksikliği Belirtileri, Statin İlişkisi ve Kalp

Koenzim Q10 eksikliği hangi belirtileri verir? Genel toplumda bu eksikliğe özgü bir belirti yoktur. Kolesterol ilacı kullanırken kas ağrısı ya da halsizlik olunca akla ilk gelen, ilacın koenzim Q10’u azalttığıdır. Bu bağlantı gerçektir, ancak takviyenin bu yakınmaları giderdiği tutarlı biçimde gösterilmemiştir.

Koenzim Q10 nedir, vücutta ne işe yarar?

Koenzim Q10, vücudun kendi ürettiği, yağda çözünen bir maddedir. Ubikinon adıyla da bilinir; vücutta ubikinon ve ubikinol adlı iki biçim arasında dönüşür. Hücre içindeki enerji üreten yapılarda (mitokondri) görev alır. Aynı zamanda hücreleri yıpranmaya karşı koruyan bir maddedir (antioksidan).

Peki neden kalple anılıyor? Çünkü en çok enerji harcayan organlarda yoğun bulunur: kalp, karaciğer ve böbrek. Kalp kası hiç durmadan çalıştığı için enerjiye en çok ihtiyaç duyan dokulardan biridir.

Vücut koenzim Q10’u, kolesterolü ürettiği yolun bir kolundan yapar. Bu ayrıntı, statinlerle olan bağlantının temelidir. Besinlerle de az miktarda alınır, ancak ihtiyacın çoğu vücudun kendi üretiminden karşılanır.

Koenzim Q10 eksikliği belirtileri nelerdir?

Genel toplumda koenzim Q10 eksikliğine özgü bir belirti tablosu tanımlı değildir. İnternette sayılan halsizlik, yorgunluk, kas ağrısı ve unutkanlık gibi yakınmalar çok yaygındır ve sayısız başka nedeni vardır.

İki durumu birbirinden ayırın. Doğuştan gelen (birincil) eksiklik genetik ve çok nadir bir hastalıktır. Genellikle çocukluk çağında kas güçsüzlüğü, denge bozukluğu, nöbet ya da böbrek sorunlarıyla ortaya çıkar ve uzman merkezlerde tanı konur.

Sonradan gelişen (ikincil) düşüklük ise daha sıktır. Yaşlanma, bazı kronik hastalıklar ve statin kullanımıyla kandaki düzey düşebilir. Ancak bu düşüklüğün tek başına belirti yaptığı kanıtlanmamıştır.

Peki halsizlik ve kas ağrısında neye bakılmalı? Önce sık ve tedavi edilebilir nedenlere:

• Kansızlık ve demir eksikliği: Ayrıntılar demir eksikliği ve hemoglobin düşüklüğü rehberinde.
• Tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi): Hem yorgunluk hem kas ağrısı yapar. Statin kullananlarda kas yakınması riskini de artırır.
• D vitamini düşüklüğü: Basit bir kan tahliliyle ölçülür; değerlerin anlamı D vitamini rehberinde.
• Kullanılan ilaçlar, uyku bozukluğu ve fiziksel zorlanma.

Kanda koenzim Q10 düzeyi ölçülebilir. Ancak bu test rutin kontrollerde istenmez. Kandaki düzey kolesterol düzeyinden de etkilendiği için sonuç tek başına karar vermeye yetmez. Doğuştan eksiklik şüphesinde tanı, uzman merkezlerde özel testlerle konur.

Statin kullananlarda koenzim Q10 düşer mi?

Evet, düşer. Statinler, karaciğerde kolesterol yapımını sağlayan bir enzimi (HMG-KoA redüktaz) baskılar. Koenzim Q10 da aynı üretim hattının bir kolundan çıkar. Hat yavaşlayınca iki ürün birlikte azalır.

Kandaki koenzim Q10’un büyük bölümü kötü kolesterol (LDL) parçacıklarıyla taşınır. LDL düştükçe kandaki koenzim Q10 da düşer. Kas dokusundaki düzeyin ne kadar değiştiği ise daha az bilinir.

Bu nedenle “statin koenzim Q10’u azaltır” doğrudur. “Bu azalma kas ağrısı yapar ve takviye onu giderir” ise kanıtlanmamış bir çıkarımdır.

Statin kas ağrısında koenzim Q10 işe yarar mı?

Çalışmaların sonuçları çelişkilidir. Kontrollü çalışmaları birleştiren bir analizde takviyenin statine bağlı kas yakınmalarını azalttığı gösterilmedi. Daha yeni bir analiz ise kas ağrısı ve güçsüzlükte azalma bildirdi. Avrupa Ateroskleroz Derneği uzman görüşü ise bu amaçla rutin kullanımı önermez.

Bir noktayı daha bilin. Statin kullananlardaki kas yakınmalarının büyük çoğunluğu ilaçtan kaynaklanmaz. İlaca bağlı gerçek kas yan etkisi de görülür, ancak seyrektir ve çoğu zaman doz ya da ilaç değişikliğiyle düzelir. Ayrıntılar kolesterol ilaçları rehberinde anlatılıyor.

Kas ağrınız varsa ilacı kendiniz bırakmayın ve takviyeyle geçiştirmeyin. Hekiminizle konuşun. Statin, kalp krizi ve inme riskini azalttığı kanıtlanmış bir ilaçtır; koenzim Q10’un böyle bir etkisi gösterilmemiştir.

Koenzim Q10 kalbe iyi gelir mi? Kanıt ne diyor?

Kalbe iyi geldiği büyük çalışmalarla gösterilmedi. Kanıtın gücü ise duruma göre değişir.

Tabloyu şöyle okuyun: takviyenin yerleşik bir tedavi olduğu tek durum, çok nadir görülen doğuştan eksikliktir. Diğer satırlarda kanıt ya zayıf ya da çelişkilidir.

Kalp yetmezliği en çok konuşulan alandır. Buradaki çalışmada iki yıl sonunda kalp olayları azalmış, ancak 16 haftalık kısa dönem hedeflerinde fark çıkmamıştır. Çalışma küçük olduğu için kesin bir sonuç çıkarmaya yetmez.

Kalp yetmezliğinde yaşam süresini uzattığı gösterilmiş ilaçlar ayrıdır; bunlar kalp yetmezliği rehberinde anlatılıyor. Takviyeyi bu ilaçların yerine kullanmayın. Düşünüyorsanız önce kardiyoloğunuzla konuşun.

Koenzim Q10 kolesterolü düşürür mü, statinin yerine geçer mi?

Hayır. Koenzim Q10 kolesterol ilacı değildir; LDL kolesterolü belirgin biçimde düşürdüğü gösterilmemiştir. Kolesterolünüz yüksekse ilacınıza devam edin ve takviyeyi ilacın yerine koymayın.

Kalp krizini önlemenin kanıtlı yolları bellidir: LDL kolesterolü hedefe indirmek, tansiyonu kontrol etmek, sigarayı bırakmak ve düzenli hareket etmek. Kolesterolü düşürme adımları kolesterol nasıl düşer rehberinde yer alıyor.

Hangi koenzim Q10 daha iyi: ubikinon mu, ubikinol mü?

Takviyelerde iki form bulunur. Vücut bu iki formu birbirine dönüştürebilir.

Peki hangi ürün seçilmeli? Herkes için geçerli tek bir doğru ürün yoktur. Koenzim Q10 yağda çözündüğü için emilimi sınırlıdır ve kişiden kişiye değişir.

Ürünler ilaç değil, takviye edici gıda olarak satılır. Etikette yazan miktar ile kutunun içeriği her zaman aynı olmayabilir. Paketteki “kalp dostu” ya da “enerji verir” gibi ifadeler çoğu zaman pazarlamadır. Kullanmayı düşünüyorsanız ilaçlarınızı bilen hekiminizle konuşun; miktarı da hekiminiz belirler.

Koenzim Q10’un yan etkileri nelerdir, hangi ilaçlarla etkileşir?

Koenzim Q10’u çoğu kişi sorunsuz kullanır. En sık yan etkiler mide rahatsızlığı, bulantı, ishal ve uykusuzluktur. Bu yakınmalar geçmezse takviyeyi hekiminize söyleyin.

Peki kalp hastası neye dikkat etmeli? En çok ilaç etkileşimlerine:

• Varfarin: Koenzim Q10’un yapısı K vitaminine benzer. Varfarinin etkisini azaltıp INR’yi (kanın pıhtılaşma süresini gösteren test) düşürebilir; bu, pıhtı riskini artırır. Takviye aniden bırakılınca ise INR yükselip kanama riski artabilir. Bu bilgi az sayıda hasta bildirimine dayanır; yine de önlem olarak varfarin kullanıyorsanız takviyeye başlamadan ve bırakmadan önce hekiminize haber verin.
• Tansiyon ilaçları: Tansiyonu tutarlı biçimde düşürdüğü gösterilmedi. Yine de takviyeye başladıktan sonra baş dönmesi olursa tansiyonunuzu ölçün ve hekiminize söyleyin; tansiyon ilacınızı kendiniz azaltmayın.
• Şeker ilaçları: Kan şekerini etkileyebileceğine dair sınırlı veri vardır. Şeker ölçümlerinizi düzenli sürdürün.

Kimler daha dikkatli olmalı? Hamilelikte ve emzirme döneminde güvenliğine dair yeterli çalışma yoktur. Çocuklarda kullanım çocuk doktorunun kararıdır. Ameliyat ya da girişim planlanıyorsa kullandığınız her takviyeyi önceden hekiminize söyleyin.

Kalp hastasında takviyelerin genel güvenliği vitamin ve takviyeler rehberinde, kan sulandırıcılarla etkileşimler kan sulandırıcı ilaçlar rehberinde anlatılıyor. Her yeni takviyeyi hekiminize ve eczacınıza söyleyin.

Koenzim Q10 hangi besinlerde bulunur?

Besinlerle alınan miktar azdır ve kandaki düzeyi belirgin değiştirmez. Koenzim Q10 için ayrı bir beslenme düzeni gerekmez; vücudun kendi üretimi ihtiyacın çoğunu karşılar. En çok hayvansal kaynaklarda bulunur:

• Yağlı balıklar: Sardalya, uskumru, somon
• Kuruyemiş ve tohumlar: Yer fıstığı, antep fıstığı, susam
• Et ve tavuk
• Bitkisel yağlar ve bazı sebzeler: Soya ve kanola yağı, ıspanak, brokoli
• Sakatatlar: Yürek, karaciğer ve böbrek. En zengin kaynaktır, ancak kolesterol yönünden de zengindir; kolesterolü yüksek olanlar sınırlı tüketmelidir.

Yağlı balık ve kuruyemiş, kalbi koruduğu gösterilen Akdeniz tipi beslenmenin parçasıdır. Bunları koenzim Q10 için değil, sofranın geneli için tercih edin.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Statin kullanırken kas ağrısı, kramp ya da halsizlik yaşıyorsanız (ilacı kendiniz bırakmadan önce)
• Kalp yetmezliğiniz varken takviye kullanmayı düşünüyorsanız
• Varfarin kullanıyor ve koenzim Q10 ya da başka bir takviyeye başlamak ya da bırakmak istiyorsanız
• Takviyeye başladıktan sonra baş dönmesi, çarpıntı ya da INR değerinizde değişiklik olduysa
• Kolesterolünüz yüksek olduğu hâlde ilaç yerine takviye kullanmayı düşünüyorsanız

Bu farkı aklınızda tutun: statin koenzim Q10’u düşürür, ama takviye statinin yerini tutmaz. Statin kullanırken şiddetli kas ağrısıyla birlikte çay rengi idrar olursa aynı gün acile başvurun.