Homosistein Nedir? Homosistein Yüksekliği Ne Anlama Gelir?

Homosistein nedir? Vücudun her gün ürettiği, normalde hızla başka maddelere dönüştürülen bir amino asittir (proteinlerin yapı taşı). Bu dönüşüm için üç vitamine ihtiyaç vardır: B12, B6 ve folik asit. Vitaminler eksik olduğunda ya da böbrekler onu yeterince atamadığında homosistein kanda birikir. Yüksek homosistein damar hastalığıyla ilişkili bulunmuştur; ancak bu ilişkinin ne kadar “neden” olduğu, yıllardır tartışılan bir konudur.

Homosistein nedir, vücutta ne işe yarar?

Etteki, yumurtadaki, süt ürünlerindeki proteinler metiyonin adlı bir amino asit içerir. Vücut metiyonini kullanırken ara ürün olarak homosistein oluşur. Homosistein iki yoldan temizlenir:

• Geri dönüşüm yolu: B12 ve folik asit, homosisteini yeniden metiyonine çevirir.
• Yıkım yolu: B6 vitamini, homosisteini sistein adlı zararsız bir amino aside dönüştürür.

Peki homosistein neden birikir? Bu iki yoldan biri aksadığında. Vitamin eksikliği, böbreklerin yavaşlaması ya da nadiren kalıtsal bir enzim eksikliği temizliği bozar.

Doç. Dr. Seçkin Satılmış: “B12, B6 ve folik asit eksikliği vücudumuzda normalde üretilen homosistein amino asidinin birikmesine neden oluyor.”

Homosistein kaç olmalı? Normal değerler tablosu

Homosistein kandan, genellikle sabah açlıkla ölçülür ve birimi µmol/L’dir (mikromol/litre). Referans aralığı laboratuvara, yaşa ve cinsiyete göre biraz değişir; sonucunuzu her zaman raporunuzdaki aralıkla karşılaştırın. Yaygın kullanılan sınıflama şöyledir:

Doç. Dr. Seçkin Satılmış: “Homosistein 15 rakamından sonra yükselir.”

Bazı laboratuvarlar üst sınırı 12 ya da 13 µmol/L olarak verir. Tek bir ölçüm, özellikle sınırdaysa, kesin karar için yeterli değildir. Hekiminiz gerekirse testi birkaç hafta sonra tekrarlatır.

Homosistein yüksekliği neden olur?

Homosistein yüksekliğinin tek bir nedeni yoktur. En sık görülen beş neden şunlardır:

1. Beslenme

Yeşil yapraklı sebze, baklagil ve meyveden fakir, hazır ve işlenmiş gıda ağırlıklı beslenme folik asit ve B6 alımını düşürür. Hiç hayvansal gıda tüketmeyen (vegan) kişilerde ise B12 eksikliği sıktır, çünkü B12 neredeyse yalnızca hayvansal gıdalarda bulunur. Fazla alkol de folat düzeyini düşürür.

2. B12 eksikliği

B12 eksikliği her zaman az yemekten kaynaklanmaz. Mide ve bağırsaktan emilim bozulduğunda da görülür: ileri yaş, mide zarının incelmesi (atrofik gastrit), bağışıklık kaynaklı B12 eksikliği (pernisiyöz anemi), mide ya da obezite ameliyatları bunların başındadır. B12 değeri sınırda olan kişilerde homosistein ölçümü, eksikliğin gerçek olup olmadığını anlamaya yardım eder. Homosistein bu yüzden bir tür “işlevsel B12 testi” olarak da kullanılır.

3. Böbrek hastalığı

Homosistein büyük ölçüde böbrekler yoluyla temizlenir. Böbrek fonksiyonu azaldıkça homosistein yükselir. Kronik böbrek hastalığı ve diyaliz hastalarında yükseklik çok sıktır.

4. Bazı ilaçlar

Bazı ilaçlar vitamin emilimini ya da kullanımını etkileyerek homosisteini yükseltebilir:

• Uzun süre kullanılan mide asidi baskılayıcılar ve şeker hastalığında kullanılan metformin (B12 emilimini azaltabilir)
• Metotreksat (folik asidin etkisini engeller)
• Bazı sara (epilepsi) ilaçları ve Parkinson tedavisinde kullanılan levodopa
• Bazı kolesterol ve trigliserid ilaçları (fibratlar, niasin)

Bu ilaçları kendi kararınızla bırakmayın. Kullanıyorsanız, B12 düzeyinin ne sıklıkla kontrol edileceğini hekiminize sorun.

5. Genetik yatkınlık

MTHFR adlı enzimi kodlayan gende sık görülen bir değişiklik vardır. Toplumda yaygındır ve taşıyanların çoğunda homosistein normaldir ya da folat düşükse yalnızca hafif yükselir. Bu yüzden MTHFR testi, kalp-damar hastalığı veya pıhtı riskini değerlendirmek için rutin olarak önerilmez. Ağır kalıtsal homosistinüri ise çok nadirdir; çoğunlukla çocuklukta, göz merceği kayması, uzun boy ve erken pıhtı gibi bulgularla fark edilir.

Bunların dışında ileri yaş, erkek cinsiyet, sigara, tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi) ve sedef hastalığı da homosisteini yükseltebilir.

Homosistein yüksekliği belirtileri var mı?

Hayır, homosistein yüksekliğinin kendine özgü bir belirtisi yoktur. Belirtiler çoğu zaman altta yatan nedene aittir. B12 ya da folat eksikliğinde şunlar görülebilir:

• Halsizlik, çabuk yorulma, solukluk (kansızlık)
• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, denge bozukluğu
• Dilde yanma ve kızarıklık
• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı

Bu belirtiler varsa yalnızca homosistein değil, tam kan sayımı, B12 ve folik asit düzeyi de ölçtürülmelidir.

Homosistein ve damar sağlığı: kanıt ne diyor?

Burada iki farklı soruyu ayırmak gerekir. İlk soru şudur: Homosisteini yüksek olan kişilerde damar hastalığı daha mı sık? Bunun cevabı büyük ölçüde evettir. İkinci soru ise daha önemlidir: Homosisteini vitaminle düşürmek bu riski azaltır mı? Bunun cevabı çoğunlukla hayırdır.

Gözlemsel çalışmalar: ilişki var

Çok sayıda gözlemsel çalışmanın birleşik analizinde homosisteini yüksek olanlarda kalp krizi ve özellikle inme daha sık görüldü. Yüksek homosisteinin damar iç yüzeyini (endotel) zedeleyebileceği ve pıhtılaşmayı kolaylaştırabileceği düşünülmektedir. Ancak homosistein yüksekliği; böbrek hastalığı, sigara, ileri yaş ve kötü beslenme gibi zaten damara zarar veren durumlarla birlikte bulunur. Bu yüzden homosisteinin asıl suçlu mu, yoksa bir “işaret” mi olduğu ancak tedavi çalışmalarıyla anlaşılabilirdi.

Tedavi çalışmaları: kalp krizinde yarar gösterilmedi

Folik asit, B12 ve B6 ile homosistein kolayca düşürülür. Bu yüzden 2000’li yıllarda binlerce hastayla büyük randomize çalışmalar yapıldı:

Kısacası vitaminle homosistein düşürmek, kalp krizini önlemede işe yaramadı. İnme için bazı çalışmalarda sınırlı bir yarar işareti var; ancak bu sonuç özellikle folat eksikliği yaygın toplumlarda görüldü ve her kişiye genellenemez. Ayrıca diyabete bağlı böbrek hastalığı olanlarda yüksek doz B vitamini tedavisinin yarar yerine zarar işareti gösterdiği bir çalışma da vardır.

Bu nedenle Avrupa ve Amerikan kılavuzları homosisteinin rutin olarak ölçülmesini önermez: ne genel tarama için ne de kalp-damar riskini hesaplamak için. Riskin asıl belirleyicileri kolesterol, özellikle LDL, tansiyon, sigara, diyabet ve aile öyküsüdür. Kendi riskinizi kalp krizi riski hesaplama aracıyla kabaca görebilirsiniz.

Homosistein testi kimlere yapılır?

Homosistein herkese istenen bir tarama testi değildir. Hekim genellikle şu durumlarda ister:

• B12 değeri sınırda çıkan ve eksikliğin gerçek olup olmadığı anlaşılmak istenen kişilerde
• Açıklanamayan kansızlık ya da el-ayak uyuşması gibi B12 veya folat eksikliği şüphesinde
• Belirgin risk faktörü olmadan, genç yaşta kalp krizi, inme ya da damar tıkanıklığı geçirenlerde
• Açıklanamayan ya da tekrarlayan pıhtı (tromboz) öyküsünde
• Ailede kalıtsal homosistinüri bulunanlarda

Testten önce hangi ilaçları ve takviyeleri kullandığınızı hekiminize söyleyin. B vitamini içeren bir takviye kullanıyorsanız sonuç olduğundan düşük çıkabilir.

Homosistein yüksek çıktı: ne yapılmalı?

Peki homosistein yüksekse ilk adım ne? Nedenini bulmak. Tek başına bir sayıyı düşürmeye çalışmak yerine, onu yükselten durum araştırılır:

1. Tahlilleri tamamlayın: B12, folik asit, tam kan sayımı, böbrek fonksiyonları (kreatinin) ve gerekirse tiroid testleri.
2. Eksikliği tedavi ettirin: Eksiklik saptanırsa vitaminin türünü, dozunu ve süresini hekiminiz belirler. Emilim bozukluğunda ağızdan tedavi yetmeyebilir.
3. Kendi kendinize yüksek doz folik asit almayın: B12 eksikliği varken yalnızca folik asit almak kansızlığı düzeltip sinir hasarını gizleyebilir. Önce B12 durumu netleşmelidir.
4. Beslenmeyi düzeltin: Yeşil yapraklı sebzeler, mercimek ve nohut gibi baklagiller folat; balık, yumurta, et ve süt ürünleri B12 kaynağıdır. Vegan besleniyorsanız B12 ihtiyacınızı hekiminizle konuşun.
5. Asıl risk faktörlerine odaklanın: Sigarayı bırakın, LDL kolesterolünüzü ve tansiyonunuzu hedefte tutun, düzenli hareket edin. Kolesterol nasıl düşer rehberi bu adımları ayrıntılı anlatır.

Homosistein yüksekliği tek başına anjiyo ya da ileri kalp testi yapılması için bir neden değildir. Ek tetkik gerekip gerekmediğine, şikâyetlerinize ve genel risk düzeyinize bakarak hekiminiz karar verir. Şah damarında plak şüphesi varsa şah damarı ultrasonu gibi testler bu genel değerlendirmenin parçasıdır.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Homosisteininiz yüksek çıktıysa ve buna yüksek kolesterol, yüksek tansiyon, diyabet ya da sigara eşlik ediyorsa
• Ailenizde 55 yaşından önce erkek, 60 yaşından önce kadın birinci derece akrabada kalp krizi veya inme varsa
• Genç yaşta açıklanamayan inme, kalp krizi ya da pıhtı geçirdiyseniz
• Merdiven çıkarken, yokuşta veya eforla gelen göğüs baskısı ya da nefes darlığınız varsa
• Homosistein değeriniz 30 µmol/L’nin üzerindeyse (hekiminiz iç hastalıkları veya hematoloji değerlendirmesi de isteyebilir)

Homosistein bir alarm düğmesi değil, bir ipucudur. Yüksek çıktıysa nedenini araştırtın. Kalp-damar riskinizi bir bütün olarak bir kardiyoloji uzmanına değerlendirtin; kardiyolog randevusu sayfasından bilgi alabilirsiniz.