Lipoprotein(a) ve Apo B Nedir? Genetik Kalp Riski

Kolesterol tahlilinde çoğu zaman yer almayan iki değer var: lipoprotein(a) ve Apo B. İkisi de LDL’nin (kötü kolesterol) tek başına gösteremediği bir riski ortaya çıkarır. Lipoprotein(a), düzeyi doğuştan belirlenen bir kolesterol parçacığıdır. Apo B ise damara zarar verebilecek parçacıkların sayısını gösterir. LDL’si normal görünen birinde bile bu iki değer, gözden kaçan kalp-damar riskini ortaya çıkarabilir.

Apolipoprotein nedir?

Kolesterol ve trigliserid birer yağdır ve kanda kendi başlarına çözünemez. Bu yüzden kanda lipoprotein denen, dışı proteinle kaplı küçük taşıyıcı parçacıkların içinde dolaşırlar. Bu taşıyıcıların protein kısmına apolipoprotein (kısaca “apo”) denir. Apolipoprotein hem parçacığın iskeletidir hem de onun hangi dokuya gideceğini belirleyen adres etiketidir.

Peki “apop” ya da “apoprotein” diye aranan test hangisi? Çoğu zaman Apo B’dir. Kanda adı en sık geçen lipoproteinler şunlardır:

Apo B nedir, neyi gösterir?

Damar duvarına girip plak oluşturabilen her parçacıkta tek bir Apo B molekülü bulunur. Bu yüzden Apo B, kandaki zararlı parçacıkların sayısını gösterir. LDL kolesterol ise bu parçacıkların içindeki kolesterolün miktarını ölçer.

Fark neden önemli? Damar duvarına giren, tek tek parçacıklardır. LDL kolesterol, kamyonlardaki toplam yükü söyler. Apo B ise yoldaki kamyon sayısını söyler.

Çoğu kişide bu iki değer birlikte hareket eder. Aralarındaki fark şu durumlarda belirginleşir:

• Trigliserid yüksekliği
• Şeker hastalığı ve insülin direnci
• Fazla kilo ve karın bölgesinde yağlanma
• LDL’si ilaçla çok düşük düzeylere indirilmiş hastalar

Bu tablolarda parçacıklar küçük ve yoğundur; her biri daha az kolesterol taşır. LDL normal görünür ama parçacık sayısı, yani Apo B, yüksektir. Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin (ESC) 2019 kılavuzu bu kişilerde risk değerlendirmesi için Apo B ölçümünü önerir. Trigliserid ve HDL dengenizi trigliserid/HDL oranı hesaplama aracıyla da görebilirsiniz.

Apolipoprotein B kaç olmalı?

Apo B için herkese uyan tek bir normal değer yoktur. LDL’de olduğu gibi hedef, kişinin kalp-damar risk grubuna göre belirlenir. Aşağıdaki tablo ESC/EAS 2019 kılavuzuna göredir; 2025 güncellemesi bu hedefleri değiştirmemiştir.

Risk grubunun nasıl belirlendiği kolesterol kaç olmalı rehberinde anlatılmıştır; kabaca bir fikir için kalp krizi riski hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Amerikan kılavuzu ise risk grubundan ayrı olarak 130 mg/dL ve üzerindeki Apo B’yi riski artıran bir etken sayar; bu değer kabaca 160 mg/dL’lik bir LDL’ye karşılık gelir.

Bazı laboratuvarlar Apo B’yi g/L birimiyle verir: 1 g/L, 100 mg/dL demektir. Test için aç olmak gerekmez.

Apo B yüksekliği neden olur, nasıl düşürülür?

Apo B’yi yükselten nedenler LDL’yi ve trigliseridi yükselten nedenlerle aynıdır: ailesel kolesterol yüksekliği gibi genetik durumlar, doymuş ve trans yağdan zengin beslenme, fazla kilo, insülin direnci ve diyabet, tiroid bezinin az çalışması ve bazı böbrek hastalıkları.

Peki Apo B nasıl düşer? LDL’yi ve trigliseridi düşüren her adım Apo B’yi de düşürür:

1. Beslenme: Doymuş ve trans yağları azaltın; zeytinyağı, kuruyemiş ve balık gibi sağlıklı yağları seçin. Şekerli içecekleri ve unlu gıdaları sınırlayın.
2. Kilo ve bel çevresi: Karın bölgesindeki yağlanmanın azalması parçacık sayısını belirgin düşürür.
3. Hareket: Haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş önerilir.
4. İlaç tedavisi: Risk grubu yüksekse ya da hedefe yaşam tarzıyla ulaşılamıyorsa kolesterol ilaçları Apo B’yi de düşürür. İlaç seçimi ve dozu hekiminizin kararıdır.

Ayrıntılar için kolesterol nasıl düşer ve kolesterol ilaçları rehberlerine bakabilirsiniz.

Lipoprotein(a) nedir?

Lipoprotein(a), kısaca Lp(a), LDL’ye çok benzeyen bir parçacıktır. Farkı, üzerine apo(a) adlı ikinci bir proteinin bağlanmış olmasıdır. Günlük dilde “lipoprotein küçük a” diye okunur.

Doç. Dr. Seçkin Satılmış: “Bir kötü kolesterol daha var, lipoprotein küçük a. Bu genetikte var, özellikle gençlerde önemli. Bakılmasını öneriyoruz.”

Lp(a) damara üç yoldan zarar verir:

1. Plak yapar: LDL gibi damar duvarına girer ve kolesterol biriktirir.
2. Pıhtıyı kolaylaştırır: Apo(a), vücudun pıhtı eritme sistemindeki bir proteine benzer ve bu sistemi yavaşlatabilir.
3. Kalp kapağını etkiler: Yüksek Lp(a), aort kapağının kireçlenerek daralmasıyla (aort darlığı) ilişkilidir.

Lp(a) düzeyi büyük ölçüde genlerle belirlenir. Çocukluk yıllarında yetişkin düzeyine ulaşır ve ömür boyu pek değişmez; diyet ve egzersizden anlamlı etkilenmez. Toplumda yaklaşık her beş kişiden birinde 50 mg/dL’nin üzerindedir.

Check-up’ta efor testi ve EKG normal çıkabilir; bu, Lp(a)‘nın normal olduğu anlamına gelmez. Efor testi kritik bir damar darlığını yakalar. Lp(a) ise darlık oluşmadan yıllar önce riski gösteren bir kan testidir.

Lipoprotein(a) kaç olmalı?

Lp(a) sonuçları laboratuvara göre iki farklı birimle verilir: mg/dL ya da nmol/L. İki birim arasında kesin bir çevirme katsayısı yoktur; aşağıdaki karşılıklar yaklaşıktır. Bu yüzden sonucu kendi biriminde yorumlamak gerekir.

Doç. Dr. Seçkin Satılmış: “Lipoprotein(a) kaç olmalı? 50’nin altında olmalı. … 50’nin üstünde kalp hastalığı riski artıyor.”

Lp(a) için kılavuzlarda bir tedavi hedefi yoktur. Önemli olan değerin hangi aralıkta olduğunu bilmek ve kişinin toplam riskini buna göre yeniden değerlendirmektir. Test için aç olmak gerekmez.

Kimler lipoprotein(a) ölçtürmeli?

ESC, her yetişkinin hayatında en az bir kez Lp(a) ölçtürmesini önerir. Şu durumlarda ölçüm daha da önemlidir:

• Birinci derece yakınında erkekte 55, kadında 60 yaşından önce kalp krizi, stent, bypass ya da inme olanlar
• Genç yaşta kalp krizi veya inme geçirenler (gençlerde kalp krizi)
• Ailesel kolesterol yüksekliği olanlar ya da LDL’si 190 mg/dL’nin üzerinde olanlar
• LDL hedefte olduğu halde damar hastalığı ilerleyenler
• Aort kapağında kireçlenme veya darlık saptananlar
• Ailesinde yüksek Lp(a) bilinenler

Kadınlarda Lp(a) menopozdan sonra bir miktar yükselebilir; bu dönemin kalp sağlığı için menopoz ve kalp sağlığı rehberine bakabilirsiniz. Böbrek hastalığı ve tiroid bezinin az çalışması da değeri yükseltebilir.

Lipoprotein(a) yüksekliği tedavisi

Peki Lp(a) yüksek çıktıysa ne yapılır? Bugün için Lp(a)‘yı düşürmek amacıyla onaylanmış özel bir ilaç yoktur. Tedavi, değiştirilebilen risklerin daha sıkı kontrolüne dayanır:

1. LDL’yi hedefe indirin: Lp(a)‘sı yüksek kişide risk grubu bir basamak yukarıda değerlendirilebilir ve LDL hedefine daha titizlikle ulaşılır.
2. Diğer riskleri sıfırlayın: Sigarayı bırakın, tansiyonu ve şekeri kontrol altında tutun, kilo verin.
3. Aileyi tarayın: Anne, baba, kardeş ve çocukların da Lp(a) ölçtürmesi önerilir.
4. Damarı gerektiğinde görüntüleyin: Riskin netleşmesi için hekim şah damarı ultrasonu ya da sanal anjiyo gibi tetkikler isteyebilir.

Statin grubu kolesterol ilaçları Lp(a)‘yı düşürmez. PCSK9’a yönelik iğne tedaviler Lp(a)‘yı bir miktar düşürür, ancak yalnızca bu amaçla kullanılmaz. Çok yüksek Lp(a) ile hastalığı ilerleyen seçilmiş hastalarda kanın özel bir cihazla süzülmesi (lipoprotein aferezi) bazı merkezlerde uygulanır. Takviyelerin ve bitkisel ürünlerin Lp(a)‘yı düşürdüğü gösterilmemiştir.

Lp(a)‘yı doğrudan hedef alan yeni ilaçlar ise büyük çalışmalarda araştırılıyor. Bu ilaçlar Lp(a)‘yı belirgin düşürüyor. Ancak bu grubun ilk büyük sonuç çalışmasında kalp krizi ve inmede beklenen azalma gösterilemedi. Diğer ilaçların çalışmaları sürüyor.

Lipoprotein(a) ve Apo B arasındaki fark

Lp(a) değişmeyen riski gösterir. Apo B ise değiştirilebilen riski gösterir.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Lp(a) değeriniz 50 mg/dL (yaklaşık 105 nmol/L) veya üzerindeyse
• Apo B’niz risk grubunuzun hedefinin ya da 130 mg/dL’nin üzerindeyse
• Ailenizde erken yaşta kalp krizi, inme ya da ani ölüm varsa
• LDL’niz 190 mg/dL’nin üzerindeyse ya da kolesterol ilacına rağmen hedefe ulaşamıyorsanız
• Eforla gelen, dinlenince geçen göğüs sıkışması veya nefes darlığı yaşıyorsanız

Muayenede tüm lipid değerleriniz birlikte yorumlanır ve risk grubunuz belirlenir; kardiyolog randevusu sayfasından bilgi alabilirsiniz. Bu iki değeri hayatınızda en az bir kez öğrenin. Göğüste baskı ya da sıkışma dinlenmeye rağmen 5 dakikadan uzun sürerse beklemeden 112’yi arayın.