Kısa cevap
Koroner kalsiyum skoru (CAC), kalp damarlarındaki kireçlenmiş plağı ölçen, ilaçsız ve iğnesiz kısa bir tomografidir. 0 kireçli plak görülmediğini, 1–99 hafif, 100–399 orta, 400 ve üzeri yoğun plak yükünü gösterir. Şikâyeti olmayan, riski sınırda ya da orta düzeyde kalan kişilerde kolesterol tedavisi kararını netleştirmek için kullanılır. Skor tedaviyle genellikle düşmez. Amaç sayıyı değil, kalp krizi riskini düşürmektir.
Bu sayfada
Ne zaman acile gitmeli?
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:
- Göğüste baskı, sıkışma ya da yanma 5 dakikadan uzun sürüyorsa ya da dinlenmekle geçmiyorsa (kola, çeneye veya sırta yayılabilir; terleme ve nefes darlığı eşlik edebilir): hemen 112'yi arayın
- Yürürken ya da merdiven çıkarken gelen, durunca geçen göğüs baskısı ya da nefes darlığı varsa (kalsiyum skoru 0 çıkmış olsa bile beklemeden değerlendirtin)
Koroner kalsiyum skoru nedir? Kalp damarlarının duvarında biriken kirecin tomografiyle ölçülüp tek bir sayıya çevrilmesidir. Bu sayı, damar sertliğinin (ateroskleroz) ne kadar ilerlediğini gösterir. Kan tahlilleri ve risk hesaplamaları olasılık söyler. Kalsiyum skoru ise plağın kendisini, damarda gerçekten biriken kireci gösterir.
CAC testi nedir?
CAC testi ile kalsiyum skoru aynı incelemenin iki adıdır. CAC, testin ölçtüğü şeyin kısaltmasıdır: İngilizce “coronary artery calcium” (koroner arter kalsiyumu). Türkçede “kalsiyum skorlaması” ya da “koroner kireçlenme ölçümü” diye de geçer.
Peki damardaki kireç nereden gelir? Kolesterol yıllar içinde damar duvarına girer ve plak oluşturur. Plak iyileşmeye çalışırken zamanla içine kalsiyum çöker ve sertleşir. Bu kireçlenme sofradan alınan kalsiyumla ilgili değildir. Plağın yaşlandığının işaretidir.
Kalsiyum skoru bu yüzden damarda kireçli plak olup olmadığını güvenilir biçimde gösterir. Kireçlenmemiş (yumuşak) plağı ise göremez. Kireç ne kadar çoksa, damar duvarındaki toplam plak yükü de genellikle o kadar fazladır.
Kalsiyum skoru nasıl çekilir?
Test birkaç dakikalık, basit bir tomografi çekimidir. Adımları şöyledir:
- Hazırlık: Göğse EKG elektrotları yapıştırılır. Çekim kalp atımına göre yapıldığı için bu gereklidir.
- Çekim: Sırt üstü yatarsınız. Birkaç saniye nefesinizi tutmanız istenir.
- Hesaplama: Bilgisayar, damarlardaki her kireç odağının yoğunluğunu ve alanını ölçer ve toplar.
Damar yolu açılmaz, kontrast madde (ilaçlı boya) verilmez. Açlık ya da böbrek tahlili genellikle gerekmez. Radyasyon dozu düşüktür ve sanal anjiyoya göre belirgin olarak azdır. Yine de gereksiz yere tekrarlanmamalıdır. Hamilelik ihtimali varsa çekimden önce mutlaka söyleyin.
Raporda çoğu zaman üç bilgi bulunur:
- Toplam skor
- Kirecin hangi damarlarda yoğunlaştığı
- Aynı yaş ve cinsiyetteki kişilere göre yüzdelik dilim
Kalsiyum skoru kimlere önerilir?
Kalsiyum skoru herkese yapılan bir tarama testi değildir. Asıl yeri, kolesterol tedavisi kararının belirsiz kaldığı durumlardır.
Risk hesabınız tedavi sınırına yakın çıktıysa karar belirsiz kalır. Avrupa Kardiyoloji Derneği (ESC) önleme kılavuzu bu durumda kalsiyum skorunun düşünülebileceğini söyler. Amerikan kılavuzu da benzer bir yaklaşım izler. Test en çok şu kişilerde işe yarar:
- Şikâyeti olmayan, 40–75 yaş arası kişiler
- 10 yıllık kalp krizi riski sınırda ya da orta düzeyde çıkanlar
- Riski bu aralıkta olup kolesterol ilacına başlayıp başlamama kararı netleşmemiş olanlar
- Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı olan ama başka risk faktörü belirgin olmayanlar
Peki kimlere gerekmez? Riski zaten çok düşük olan gençlerde sonuç kararı değiştirmez. Kalp krizi geçirmiş, stent ya da bypass olmuş kişilerde de gerekmez. Bu kişilerde hastalık zaten bilinir ve tedavi buna göre planlanır. Kötü kolesterolü (LDL) 190 mg/dL ve üzerinde olanlar, şeker hastaları ve orta-ileri böbrek hastaları da çoğu zaman zaten yüksek risk grubundadır. Bu kişilerde tedavi kararı bu teste gerek kalmadan verilir.
Göğüs ağrısı, göğüste baskı ya da eforla gelen nefes darlığı varsa kalsiyum skoru doğru ilk test değildir. Bu şikâyetleri beklemeden kardiyoloji muayenesinde değerlendirtin.
Riskinizi kabaca görmek için önce kalp krizi riski hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Sonuç sınırda ya da orta riskteyse, kalsiyum skorunun sizin için anlamlı olup olmadığını muayenede konuşun.
Kalsiyum skoru sonucu nasıl okunur?
Skor yükseldikçe plak yükü ve kalp krizi riski de artar. Değerler küçükten büyüğe şöyle sıralanır:
| Kalsiyum skoru | Ne gösterir? | Genel yaklaşım |
|---|---|---|
| 0 | Kireçlenmiş plak yok, yakın yıllarda risk düşük | Ek risk faktörü yoksa hekiminiz ilaca başlama kararını erteleyebilir |
| 1–99 | Hafif plak yükü, damar sertliği başlamış | 55 yaş ve üzerinde kolesterol tedavisi gündeme gelir |
| 100–399 | Orta düzeyde plak yükü | Kolesterol tedavisi genellikle önerilir |
| 400 ve üzeri | Yoğun kireçlenme | Kolesterol tedavisi önerilir, risk faktörleri en sıkı biçimde kontrol edilir |
Tablodaki “ek risk faktörü” sigara, şeker hastalığı, 190 ve üzeri kötü kolesterol (LDL) ya da ailede erken kalp hastalığıdır. Bunlardan biri varsa 0 sonucu ilaç kararını tek başına ertelemez. Yaklaşım sütunu Amerikan kılavuzuna dayanır. Avrupa kılavuzu kalsiyum skorunu, risk sınıfını netleştiren bir ek ölçüt olarak “düşünülebilir” düzeyinde önerir.
Tabloyu şöyle okuyun: 0 çıkması rahatlatıcıdır ama ömür boyu güvence değildir. 100 ve üzeri ise damarda belirgin plak olduğunu gösterir. Hangi basamakta olursanız olun, raporu kolesterol ve tansiyon değerlerinizle birlikte muayenede değerlendirtin.
Peki hangi sayıdan sonra ilaç gündeme gelir? Çoğunlukla 100 ve üzerinde, 55 yaşın üzerindeyseniz daha düşük skorlarda da gündeme gelebilir. Yüzdelik dilim de önemlidir. Aynı skor, 45 yaşındaki biri için yüksek, 75 yaşındaki biri için beklenen düzeyde olabilir. Amerikan kılavuzu, yaşa göre yüzde 75’lik dilimin üzerindeki skorlarda da (aynı yaş ve cinsiyetteki 100 kişiden 75’inden yüksekse) tedaviye başlanmasının makul olduğunu belirtir. Bu kararı sonuçlarınızla birlikte hekiminiz verir.
Skor 0 çıktı: kalbim tamamen sağlıklı mı?
Hayır, bu sonuç tek başına “kalbim sağlam” anlamına gelmez. Skor 0, kireçlenmiş plak olmadığını gösterir. Kireçlenmemiş, yumuşak plağı ise göremez.
Şikâyeti olmayan ve ek riski bulunmayan kişide 0 sonucu, önümüzdeki yıllar için güçlü bir güven işaretidir. Şikâyeti olan kişide ise 0 sonucu güven vermeye yetmez. Göğüs ağrısı ya da efor sırasında nefes darlığı varsa skor 0 olsa bile beklemeden değerlendirtin.
Sigara içenlerde, şeker hastalarında ve ailesinde erken kalp krizi olanlarda da 0 sonucu yanıltıcı olabilir. Bu kişilerde yumuşak plak riski daha yüksektir. Bu gruptaysanız 0 sonucunu tek başına güvence saymayın, sonucu kardiyoloğunuzla birlikte değerlendirin.
Zaten kolesterol ilacı kullanıyorsanız skorun 0 ya da düşük çıkması ilacı bırakma gerekçesi değildir. İlaçla ilgili her karar hekiminizindir.
Kalsiyum skoru yüksek çıktı: ne anlama gelir?
Yüksek skor, damarlarda yıllardır süren bir plak birikimi olduğunu gösterir. Ancak darlık olduğu anlamına gelmez.
Kalsiyum skoru plağın kirecini ölçer. Sanal anjiyo ise damarın ne kadar daraldığını gösterir. Skoru 400 olan birinin damarında belirgin bir darlık olmayabilir. Skoru 50 olan birinde ise yumuşak plak eşlik edebilir.
Peki şikâyeti olmayan kişide yüksek skor neyi değiştirir? Risk grubunu yeniden belirler. Kötü kolesterol (LDL) hedefi daha düşük konabilir, tansiyon ve şeker daha sıkı izlenir. Hedef değerler kolesterol kaç olmalı rehberindeki risk tablosuna göre, muayenede belirlenir.
Yüksek kalsiyum skoru, o tablodaki “damar görüntülemede belirgin plak” tanımına kendiliğinden girmez. Hangi risk grubunda olduğunuzu ve hedefinizi hekiminiz belirler. Lipoprotein(a) ve ApoB gibi, kolesterolü taşıyan parçacıkları ölçen ek testler de karara yardımcı olabilir. Ayrıntılar lipoprotein(a) ve ApoB rehberinde.
Yüksek skor tek başına stent ya da anjiyo gerektirmez. Göğüs ağrısı ya da efor sırasında nefes darlığı varsa ek testler gündeme gelir. Bu şikâyetlerden biri varsa beklemeden kardiyoloğa başvurun.
Kalsiyum skoru nasıl düşer?
Kalsiyum skoru düşer mi? Çoğu zaman düşmez. Damara çökmüş kireç, tedaviyle geri gitmez.
Peki ilaç kullanan kişide skor neden artabilir? Kolesterol ilacı (statin) kullanan kişilerde plağın yağlı çekirdeği küçülürken plak daha sıkı kireçlenebilir. Bu yüzden skor tedavi altında biraz artabilir. Bu artış her zaman kötüleşme demek değildir, plağın sakinleştiğini de gösterebilir. Plak türleri arasındaki fark damar plağı nedir rehberinde anlatılıyor.
Amaç skoru düşürmek değil, yeni plak oluşumunu yavaşlatmak ve kalp krizi riskini azaltmaktır. Bunun için dört adım var:
- Kötü kolesterolü (LDL) hedefe indirmek: Yaşam tarzıyla, gerekiyorsa ilaçla. İlaç seçenekleri kolesterol ilaçları rehberinde.
- Sigarayı bırakmak: Sigara, plak oluşumunu hızlandıran en güçlü alışkanlıklardan biridir.
- Tansiyonu ve şekeri kontrol altında tutmak.
- Düzenli hareket ve kilo kontrolü: Haftanın çoğu günü tempolu yürüyüş iyi bir başlangıçtır.
Peki takviyeler işe yarar mı? K2 vitamini gibi takviyelerin koroner kalsiyumu azalttığı güvenilir çalışmalarla gösterilmemiştir. Damar kirecini “temizlediği” söylenen serum ve kürlerin de kanıtlanmış bir yararı yoktur. Bu ürünler kolesterol tedavisinin yerini tutmaz. Kolesterol ilacınızı bunlar için kendi başınıza bırakmayın.
Kalsiyum skoru ile sanal anjiyo aynı şey mi?
Hayır. İki test de tomografi cihazında çekilir ama farklı sorulara cevap verir. Kalsiyum skoru kireci sayar. Sanal anjiyo ise darlığı gösterir.
| Kalsiyum skoru | Sanal anjiyo (BT koroner anjiyografi) | |
|---|---|---|
| Kontrast madde | Verilmez | Damardan verilir |
| Gösterdiği | Kireçlenmiş plak miktarı | Yumuşak ve sert plak, darlık derecesi |
| Radyasyon | Düşük | Daha yüksek |
| Kimde düşünülür? | Şikâyetsiz, riski sınırda olan kişi | Çoğunlukla göğüs ağrısı gibi şikâyeti olan kişi |
| Sonucun kullanımı | Risk ve kolesterol tedavisi kararı | Tanı ve tedavi planı |
Peki hangisi gerekir? Şikâyetiniz yoksa ve riskiniz sınırdaysa kalsiyum skoru, göğüs ağrınız varsa sanal anjiyo gibi tanı testleri düşünülür. Bu kararı şikâyetlerinize ve risk durumunuza göre hekiminiz verir. Sanal anjiyonun hazırlığı ve riskleri sanal anjiyo rehberinde ayrıntılı anlatılıyor.
Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?
- Kalp krizi riski hesaplamanız sınırda ya da orta düzeyde çıktıysa ve kolesterol tedavisi konusunda kararsızsanız
- Kalsiyum skoru raporunuzda 100 ve üzeri bir değer ya da yüksek bir yüzdelik dilim yazıyorsa
- Skorunuz ne olursa olsun, yürürken ya da merdiven çıkarken göğüs baskısı veya nefes darlığı yaşıyorsanız
- Ailenizde erkeklerde 55, kadınlarda 60 yaşından önce kalp krizi, stent, bypass ya da ani ölüm öyküsü varsa
- Kalsiyum skoru yüksek çıktığı hâlde kötü kolesterol (LDL) hedefinizi bilmiyorsanız
Kalsiyum skoru bir tanı değil, riski netleştiren bir ölçümdür. Sonucunuzu kolesterol, tansiyon ve şeker değerlerinizle birlikte kardiyoloğunuza gösterin. Göğüste 5 dakikadan uzun süren ya da dinlenmekle geçmeyen baskı veya sıkışma olursa, skorunuz kaç olursa olsun beklemeden 112’yi arayın.
Sık sorulan sorular
CAC testi nedir?
CAC, İngilizce 'coronary artery calcium' (koroner arter kalsiyumu) ifadesinin kısaltmasıdır ve CAC testi ile kalsiyum skoru aynı incelemenin iki adıdır. Kalp damarlarındaki kireçlenmeyi ölçen, birkaç dakika süren bir bilgisayarlı tomografi çekimidir. Damar yolu açılmaz, ilaç verilmez. Sonuç tek bir sayı olarak raporlanır ve kalp krizi riskini netleştirmek için kullanılır.
Kalsiyum skoru nasıl düşer?
Damara çökmüş kireç çoğu zaman geri gitmez. Bu yüzden kalsiyum skoru tedaviyle genellikle düşmez, kolesterol ilacı kullananlarda plak sakinleşirken daha fazla kireçlenip skor biraz artabilir. Amaç sayıyı düşürmek değil, kötü kolesterolü (LDL), tansiyonu ve şekeri kontrol altına alıp sigarayı bırakarak kalp krizi riskini azaltmaktır. Skor düşmedi diye ilacınızı kendi başınıza bırakmayın.
Kalsiyum skoru 0 ise kalp hastalığım yok mu demektir?
Skorun 0 çıkması, kireçlenmiş plak görülmediği ve önümüzdeki yıllarda kalp krizi riskinin düşük olduğu anlamına gelir. Ancak kireçlenmemiş (yumuşak) plağı dışlamaz. Göğüs ağrısı ya da nefes darlığı gibi şikâyeti olanlarda, sigara içenlerde ve şeker hastalarında yumuşak plak riski daha yüksektir. Bu gruptaysanız 0 sonucunu tek başına güvence saymayın, sonucu kardiyoloğunuzla birlikte değerlendirin.
Kalsiyum skoru raporundaki yüzdelik dilim ne demek?
Yüzdelik dilim, skorunuzu aynı yaş ve cinsiyetteki kişilerle karşılaştırır: 'yüzde 80'lik dilim', skorunuzun bu kişilerin 100'ünden 80'inden yüksek olduğu anlamına gelir. Aynı skor 45 yaşında yüksek, 75 yaşında beklenen düzeyde olabilir. Amerikan kılavuzu, yüzde 75'lik dilimin üzerindeki skorlarda kolesterol tedavisine başlanmasını makul bulur. Kararı sonuçlarınızın tümüne bakarak hekiminiz verir.
Kalsiyum skoru testine hazırlık gerekir mi?
Çoğu zaman özel bir hazırlık gerekmez; açlık ya da kan tahlili istenmez. Kalp atımına göre çekildiği için göğse EKG elektrotları yapıştırılır ve birkaç saniye nefes tutmanız istenir. Bazı merkezler çekimden önce çay, kahve ve sigaradan kaçınmanızı isteyebilir. Hamilelik ihtimali varsa mutlaka bildirin.
Kalsiyum skoru ne sıklıkla tekrarlanır?
Rutin olarak her yıl tekrarlanmaz. Amerikan kılavuzu, skoru 0 çıkan ve ek risk durumu olmayan kişilerde testin 5–10 yıl sonra yeniden düşünülebileceğini belirtir. Skoru yüksek çıkan ve tedavisi planlanan kişilerde testi sık tekrarlamanın karar açısından genellikle yararı yoktur. Tekrar gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir.
Kalsiyumlu besinler ya da kalsiyum takviyesi skoru yükseltir mi?
Koroner kalsiyum, sofradaki kalsiyumdan değil, damar duvarındaki plağın yıllar içinde kireçlenmesinden oluşur. Bu yüzden süt, yoğurt ya da peyniri kesmek skoru düşürmez. Kalsiyum takviyelerinin koroner kireçlenmeyle ilişkisi konusunda çalışmalar farklı sonuçlar bildirmiştir ve kanıt kesin değildir. Kalsiyum ya da D vitamini takviyesi kullanıyorsanız, ihtiyacınız olup olmadığını ve miktarını hekiminizle konuşun.
Kalsiyum skoru yüksek çıktı, stent gerekir mi?
Hayır, yüksek skor tek başına stent ya da anjiyo gerektirmez. Skor darlığın derecesini değil, kireçli plak miktarını gösterir. Şikâyeti olmayan kişide yüksek skorun temel sonucu, risk faktörlerinin daha sıkı kontrol edilmesidir. Göğüs ağrısı ya da efor sırasında nefes darlığı varsa ek testler için beklemeden kardiyoloğa başvurun.
Kaynaklar
- Visseren FLJ, ve ark. 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. European Heart Journal. 2021;42(34):3227–3337.
- Mach F, ve ark. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: lipid modification to reduce cardiovascular risk. European Heart Journal. 2020;41(1):111–188.
- Grundy SM, ve ark. 2018 AHA/ACC Guideline on the Management of Blood Cholesterol. Circulation. 2019;139(25):e1082–e1143.
- Arnett DK, ve ark. 2019 ACC/AHA Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Disease. Circulation. 2019;140(11):e596–e646.
- Puri R, ve ark. Impact of statins on serial coronary calcification during atheroma progression and regression. Journal of the American College of Cardiology. 2015;65(13):1273–1282.