Beta Bloker Nedir? Ne İşe Yarar, Yan Etkileri ve Dikkat Edilecekler

Beta bloker nedir? Kalbi yavaşlatan ve yükünü hafifleten bir ilaç grubudur. Tansiyon, kalp krizi sonrası, kalp yetmezliği ve ritim bozukluklarında sık kullanılır. Halk arasında “nabız düşürücü ilaç” diye de bilinir. Grubun içinde birbirinden farklı ilaçlar vardır. Hangisinin kime uygun olduğunu eşlik eden hastalıklar belirler.

Uyarı: İlacınızı kendi kendinize başlatmayın, bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin; yan etki fark ederseniz ilacı reçeteleyen hekime danışın.

Beta bloker nedir, nasıl etki eder?

Vücutta adrenalin ve noradrenalin adlı stres hormonları vardır. Bu hormonlar kalpteki beta reseptörlerine (hücre yüzeyindeki alıcılara) bağlanır. Kalp hızlanır, daha güçlü kasılır ve tansiyon yükselir.

Peki beta bloker ne yapar? Bu alıcıları kapatır. Stres hormonu gelse de kalbe ulaşan uyarı azalır. Kalp hızı yavaşlar, kalbin kasılma gücü ve oksijen ihtiyacı düşer. Tansiyon da bir miktar iner.

Beta reseptörlerinin iki önemli türü vardır:

• Beta-1 reseptörleri çoğunlukla kalpte bulunur.
• Beta-2 reseptörleri ise bronşlarda, damarlarda ve başka dokularda da yer alır.

Bu ayrım, ilaçların yan etkilerini ve kimlere uygun olduğunu belirler.

Beta bloker ne işe yarar? Hangi hastalıklarda kullanılır?

Beta blokerler tek bir hastalığın ilacı değildir. Aynı ilaç farklı hastalıklarda farklı amaçla verilir.

Peki tansiyonda neden ilk tercih değil? Çünkü tansiyon ilaçlarının beş ana grubu tansiyonu benzer ölçüde düşürür. Beta blokerler ise çoğunlukla eşlik eden bir kalp hastalığı varsa öne çıkar. Tansiyon tedavisinin genel stratejisi tansiyon ilaçları rehberinde anlatılıyor.

Kalp yetmezliğinde beta bloker genellikle düşük dozla başlanır. Hekim dozu, nabız ve tansiyonu izleyerek haftalar içinde kademeli artırır. İlk haftalarda hafif yorgunluk artabilir. Bu, ilacın işe yaramadığı anlamına gelmez. Ayrıntılar kalp yetmezliği rehberinde.

Hangi beta blokerler kalp dışında kullanılır?

Bazı beta blokerler kalp dışındaki hastalıklarda da reçete edilir. Bu amaçla çoğunlukla propranolol gibi kalbe seçici olmayan ilaçlar kullanılır:

• Migren ataklarının sıklığını azaltmak
• El titremesi (esansiyel tremor)
• Tiroid bezinin fazla çalışmasında çarpıntı ve titreme
• Karaciğer sirozunda yemek borusu varislerinin kanama riskini azaltmak
• Göz tansiyonunda (glokom) göz damlası olarak (timolol gibi)

Propranolol nedir? En eski beta blokerlerden biridir ve kalbe seçici değildir. Kalp hastalıklarında bugün daha az kullanılır. Astımı olanlarda uygun değildir; astımınız varsa reçeteyi yazan hekime mutlaka söyleyin.

Bu durumlarda tedavi kararı ilgili uzmanındır. İlaç hangi amaçla verilirse verilsin nabız ve tansiyona etkisi aynıdır. Beta bloker içeren göz damlası da tabletle birlikte nabzı yavaşlatabilir; iki ilacı da kullanıyorsanız her iki hekiminize söyleyin.

Beta bloker ilaç isimleri nelerdir?

Kutudaki etken madde adı ilacın hangi gruptan olduğunu gösterir. Aynı etken madde farklı ticari isimlerle satılabilir. Kutuda ticari adın altında yazan etken madde adını okuyun.

Kalp yetmezliğinde kılavuzlar, etkisi çalışmalarla gösterilmiş dört beta blokeri önerir: bisoprolol, karvedilol, metoprolol süksinat ve nebivolol. Seçim hekimindir. Sotalol diğer beta blokerlerin yerine geçmez; ritim ilacı olarak ayrı kurallarla kullanılır.

Kalbe seçici ilaçla seçici olmayan ilacı ayırt etmek önemlidir. Kalbe seçici beta bloker daha çok kalpteki beta-1 alıcılarına etki eder. Seçici olmayan beta bloker ise bronşlardaki beta-2 alıcılarını da kapatır. Bu yüzden astımı olanlarda seçici olmayan ilaçlardan kaçınılır. Kalbe seçicilik yüksek dozlarda azalır; astımı olanlarda seçici ilaç da ancak hekim kontrolünde, dikkatle kullanılır.

Peki hangi beta bloker daha iyi? Herkes için tek bir doğru beta bloker yoktur. Seçimi tedavi edilen hastalık, nabız, tansiyon, böbrek durumu ve eşlik eden hastalıklar belirler.

Nabzı düşüren tek ilaç grubu beta blokerler değildir. Verapamil, diltiazem ve digoksin de nabzı yavaşlatır. Ancak bunlar farklı ilaç gruplarındandır. Hangi ilacın hangi grupta olduğu kalp ilaçları ve ritim bozukluğu ilaçları rehberinde anlatılıyor.

Bisoprolol fumarat, metoprolol tartarat: kutudaki ikinci kelime ne demek?

Kutuda etken maddenin yanında “fumarat”, “tartarat” ya da “süksinat” gibi bir kelime görülür. Bu, ilacın hangi tuz hâlinde tablete konduğunu gösterir. Etken madde aynıdır.

Metoprolol için bu fark önemlidir. Metoprolol tartarat genellikle kısa etkili biçimdir. Metoprolol süksinat ise uzun etkili, yavaş salınan biçimdir. Kalp yetmezliğindeki kanıt uzun etkili biçime aittir. İkisi birbirinin yerine kendiliğinden değiştirilmez. Eczanede kutu değiştiğinde etken maddeyi, tuz adını ve miligramı kontrol edin.

Beta bloker yan etkileri nelerdir?

Beta blokerleri çoğu kişi sorunsuz kullanır. Yan etkilerin bir kısmı ilk haftalarda belirgindir ve zamanla azalır. Sık görülenler:

• Yorgunluk ve eforla çabuk yorulma
• Nabız yavaşlaması, baş dönmesi
• El ve ayaklarda üşüme
• Uyku bozukluğu ve canlı rüyalar (daha çok propranolol gibi beyne geçen ilaçlarda)
• Cinsel isteksizlik ya da sertleşme sorunu
• Hafif kilo artışı

Daha az görülen ama önemli yan etkiler de vardır. Astımı olanlarda bronşlar daralabilir ve hırıltılı solunum başlayabilir. Hırıltı ya da nefes darlığı başlarsa beklemeden acile başvurun. Şeker hastalarında şeker düşmesinin çarpıntı ve titreme gibi uyarıcı belirtileri hafifleyebilir. İnsülin ya da şeker düşürücü ilaç kullanıyorsanız şekerinizi daha sık ölçün.

Peki yan etki olursa ne yapmalı? İlacı bırakmadan reçeteleyen hekime söyleyin. Çoğu zaman doz ayarı ya da grup içinde başka bir ilaca geçişle şikâyet azalır.

Kimler beta bloker kullanamaz, kimlerde dikkat gerekir?

Belirgin yavaş nabız, ileri derece kalp bloğu ve çok düşük tansiyonda beta bloker genellikle kullanılmaz. Astım, şeker hastalığı ve gebelikte ise ilaç seçimi özenle yapılır.

Bu durumlardan biri sizde varsa ilaca başlamadan önce hekiminize söyleyin. Kalp damarı spazmı kalp spazmı rehberinde ayrıntılı anlatılıyor.

Peki KOAH’ta da aynı kural mı geçerli? Hayır. KOAH’ta (kronik bronşit ve amfizem) durum astımdan farklıdır. Kalbe seçici beta blokerler KOAH’lı hastalarda çoğu zaman kullanılabilir. Karar yine hekimindir.

Nabzı yavaşlatan başka ilaçlarla birlikte kullanım da dikkat ister. Verapamil, diltiazem, digoksin ve bazı ritim ilaçları beta blokerle birlikte nabzı fazla yavaşlatabilir. Bu ilaçlardan birini kullanıyorsanız beta bloker aldığınızı her hekime söyleyin. Yavaş nabzın hangi değerde önem kazandığı nabız kaç olmalı sayfasında anlatılıyor.

Beta bloker neden aniden bırakılmaz?

Çünkü birden kesilen ilaç kalbi bir anda hızlandırabilir. Vücut uzun süre beta bloker kullanınca beta alıcılarının sayısını artırarak ilaca alışır. İlaç birden kesilirse stres hormonları bu artmış alıcılara bir anda ulaşır.

Bu durumda hızlı çarpıntı, tansiyon yükselmesi ve titreme görülebilir. Koroner damar hastalığı olanlarda göğüs ağrısı başlayabilir ya da artabilir. Bu yüzden ilaç kesilecekse doz, hekim kontrolünde kademeli azaltılır. İlaç bırakıldıktan sonra 5 dakikadan uzun süren göğüs ağrısı olursa 112’yi arayın; belirtiler kalp krizi belirtileri rehberinde anlatılıyor.

Ameliyat ya da diş tedavisi öncesinde de ilacı kendi başınıza bırakmayın. Kullandığınız beta blokeri ameliyatı yapacak ekibe ve anestezi hekimine söyleyin.

Beta bloker kullanırken nelere dikkat edilmeli?

Peki ilacın yararını en çok ne artırır? Düzenli kullanım.

• İlacı hekiminizin önerdiği düzende her gün kullanın. Kendinizi iyi hissetseniz de hekiminize danışmadan bırakmayın.
• Evde nabzınızı ve tansiyonunuzu zaman zaman ölçüp not edin, kontrole götürün.
• Beta bloker nabzı yavaşlatır; şikâyet yapmayan 50’li bir nabız çoğu zaman ilacın beklenen etkisidir. Nabız düşük çıktı diye dozu kendiniz atlamayın, ölçümlerinizi hekiminize gösterin.
• Egzersizde nabız eskisi kadar yükselmez. Tempoyu nabızla değil, konuşabilme ölçütüyle ayarlayın.
• Astım, şeker hastalığı ya da gebelik planınız varsa hekiminize mutlaka söyleyin.
• Yeni bir ilaç, göz damlası ya da bitkisel ürün başlamadan önce beta bloker kullandığınızı belirtin.

Kalp krizi sonrasında ilaçların birlikte nasıl kullanıldığı kalp krizi sonrası yaşam rehberinde anlatılıyor. Çarpıntı türleri ise kalp ritim bozukluğu ve çarpıntı rehberinde yer alır.

Ne zaman kardiyoloğa gitmeli?

• Beta bloker kullanırken nabzınız sık sık 50’nin altına iniyor ve halsizlik, baş dönmesi yapıyorsa
• İlaç başladıktan sonra eforla belirgin nefes darlığı ya da aşırı yorgunluk başladıysa
• Yan etki nedeniyle ilacı bırakmayı düşünüyorsanız
• Ameliyat, gebelik ya da yeni bir ilaç tedavisi planlanıyorsa
• Beta blokere rağmen çarpıntı ya da göğüs ağrısı tekrarlıyorsa

İlacı düzenli kullanın, kendi başınıza bırakmayın. Bayılma, 5 dakikadan uzun süren göğüs ağrısı ya da ani nefes darlığı olursa beklemeden 112’yi arayın.